Swazi

Swazi yoki swati (öz nomi: siSwati) — bantu tillarining nguni guruhiga kiruvçi til. U Eswatini (avvalgi nomi Svazilend) va Janubiy Afrikada swati xalqi orasida tarqalgan.

Swati bantu tillarining nguni guruhiga kiradi. Rus Vikipediyasiga köra, u zulu, xosa va ndebele tillariga yaqin qarindoş. Zulu va xosadan farqli ravişda swati nguni guruhining tekela kiçik guruhiga kiradi. Bu kiçik guruhning öziga xos belgisi — ma'lum şaroitlarda (xususan, i unlisi oldida) t tovuşining z ga ötmasligi. Til nomida ham şu körinadi: «swati» — öz nomi, «swazi» sözi esa xalq nomi sifatida (ba'zan til nomi sifatida ham) qöllanadi va zulu tilidan olingan; zulu tili zunda kiçik guruhiga kirib, unda t → z ötişi sodir bölgan (swati: Siswati, zulu: isiSwazi).

Ingliz Vikipediyasiga köra, swati eng yaqin boşqa tekela tillari — phuthi va şimoliy Transvaal (sumayela) ndebele tiliga qarindoş, şuningdek zunda tillari — zulu, janubiy ndebele, şimoliy ndebele va xosaga ham juda yaqin.

Til Eswatini va Janubiy Afrikada, rus Vikipediyasiga köra qisman Mozambikda ham tarqalgan. Birinçi va ikkinçi til sifatida sözlaşuvçilar soni taxminan 4,7 million deb baholanadi. Swati Eswatinida (ingliz tili bilan birga) rasmiy til, Janubiy Afrikadagi ön ikkita rasmiy tildan biri. U Eswatinida va Janubiy Afrikaning Mpumalanga provinsiyasidagi ba'zi maktablarda, ayniqsa sobiq KaNgwane hududlarida öqitiladi. Unda televideniye va radio eşittirişlari olib boriladi; Janubiy Afrikada Ligwalagwala FM radiostansiyasi faoliyat yuritadi.

Eswatinidagi swati törtta lahjaga bölinadi, ular mamlakatning ma'muriy hududlariga mos keladi: Hhohho, Lubombo, Manzini va Shiselweni. Eng janubda (Nhlangano, Hlatikhulu) til zulu tili ta'sirida; Mpumalangadagi şakli esa intonatsiyasi bilan farq qiladi.

Swati yozuvi lotin alifbosiga asoslangan. Ton yozuvda belgilanmaydi. Unlilar: a, e, i, o, u. Undoşlar qatorida b, bh, c, ch, dl, hh, hl, kh, ph, th, tj, ts, q, sh, zh kabi harf va harf birikmalari bor; labializatsiyalangan undoşlar ham yoziladi (masalan, lw, sw, vw).

Rus Vikipediyasiga köra, faol til qurilişi Svazilend mustaqillikka erişgaç boşlangan. Janubiy Afrikada bu jarayon swazilarning qabila yerlarida KaNgwane bantustani tuzilgandan söng boşlangan va u yerda swati rasmiy til deb e'lon qilingan. Adabiy swati rivojidagi eng kuçli yönalişlardan biri — uni boşqa qarindoş tillardan, birinçi navbatda ustun zulu tilidan ajratiş.

Ot (libito) ikki qismdan iborat: old qöşimça (sicalo) va ildiz (umsuka). Old qöşimçaga köra otlar sinflarga bölinadi; sinflar boşqa bantu tillari bilan soliştiriş qulay bölişi uçun raqamlanadi.

Swatida uç sirt toni bor: yuqori, örta va past. An'anaviy qaraşga köra faqat yuqori va örta tonlar fonemik, past ton esa oldingi «bosuvçi» undoş bilan boğliq; Bradshaw (2003) uçala tonni ham asosiy deb hisoblaydi. Klik undoşlari örin jihatidan farqlanmaydi, lekin 5–6 xil hosil böliş va fonatsiya usuli ajratiladi.