Paramaribo

Paramaribo — Surinamning poytaxti, eng yirik şahri va boş porti. U Surinam daryosi böyida joylaşgan; tarixiy markazi 2002-yildan YUNESKO Jahon merosi röyxatida.

Şahar nomi hindularning Paramaribo qabilasi nomidan olingan, Tupi-guarani tilidagi para («katta daryo») va maribo («aholisi») sözlaridan tarkib topgan. Ilk golland manbalarida hind qişloği «Parmurbo» deb yozilgan. Rusça va inglizça manbalarga köra, şu yerda 1613-yilda Nicolaes Baliestel va Dirck Claeszoon van Sanen golland savdo postini taşkil etgan.

Şaharga asos solingan vaqt haqida manbalar turliça yozadi. Özbekça va rusça Vikipediyaga köra, şaharga 1640-yilda fransuzlar asos solgan. Inglizça Vikipediyada esa fransuzlarning 1644-yilda hozirgi Paramaribo yaqinida post taşkil etgani, ilgarigi posellar 1650-yilda inglizlar kelişidan oldin taşlab ketilgani, inglizlar esa Barbados gubernatori yuborgan holda şu joyda şahar barpo etgani aytiladi. Şaharni himoya qilgan qal'a «Fort Uillbi» deb atalgan.

1667-yilda Abraham Krinsen boşçiligidagi flot şaharni egalladi, Breda şartnomasi (1667) Paramaribo Gollandiya mustamlakasi Surinamning yetakçi şahri ekanini tasdiqladi. Qal'a «Zeelandia» deb qayta nomlandi. Eski şahar köplab yonğinlarga uçragan, jumladan 1821-yil yanvarda 400 dan ortiq bino yongan. 1873-yildan keyin, qullar 1863-yilda ozod etilgaç, ular plantatsiyalarni tark etişi mumkin bölganda, şahar aholisi sezilarli oşdi. 1954-yildan Paramaribo Niderlandiya Qirolligi tarkibidagi avtonom davlat markazi böldi, 1975-yilda mustaqillik berilgaç Surinam Respublikasi poytaxtiga aylandi. 1987-yilda ma'muriy islohot ötkazilib, şahar 12 ma'muriy hududga (resort) bölindi.

Şahar Surinam daryosi böyida, Atlantika okeanidan taxminan 15 km (rusça manbada 20 km) içkarida joylaşgan. Inglizça manbada iqlim ekvatorial, yil davomida örtaça yuqori harorat 30 °C, past harorat 24 °C, yillik yoğin taxminan 2135 mm deyilgan. Yomğir eng köp aprel–iyul oylarida, eng kam sentyabr–noyabrda yoğadi. Özbekça Vikipediyada yillik yoğin 2250 mm deb berilgan.

2012-yilgi röyxatga olişda aholi soni 240 924 kişi bölgan; 2025-yilgi baho taxminan 252 581. Bu mamlakat aholisining qariyb yarmi. Etnik tarkib xilma-xil: inglizça manbaga köra kreollar 27 %, hindistonliklar 23 %, aralaş 18 %, maronlar 16 %, yavaliklar 10 %, tubjoy aholi 2 %, xitoylar 1,5 %. Rasmiy til golland tili, aksariyat aholi esa sranan-tongoda sözlaşadi.

Paramaribo — Surinamning işbilarmonlik va moliya markazi. Mamlakat asosiy eksport mahsulotlari (oltin, neft, boksit, şoli, tropik yoğoç) daromadi şahar muassasalari orqali ötadi; barça banklar va suğurta kompaniyalari boş idoralari şu yerda. Mamlakat YaIMning taxminan 75 foizi şaharda sarflanadi. Turizm ahamiyati oşib bormoqda, mehmonlarning köpi Niderlandiyadan keladi. Şaharda oziq-ovqat va yoğoçsozlik korxonalari, port va aeroportlar bor. 2000-yilda Surinam daryosi ustida Jyul Veydenbos köprigi oçilgan.

Şaharda mamlakatdagi yagona universitet — Anton de Kom nomidagi Surinam universiteti (1968-yilda oçilgan) joylaşgan. Tarixiy markaz asosan yoğoç, golland mustamlaka uslubidagi binolardan iborat.

• Zeelandia qal'asi — hozir muzey.
• Prezident saroyi — Mustaqillik maydonida.
• Pyotr va Pavel sobori — rusça manbaga köra, ğarbiy yarimşarda eng baland (44 m) yoğoç inşoot, 1885-yilda qurilgan.
• Neve-Şalom sinagogasi — Amerikadagi eng qadimgi sinagogalardan biri.
• Keyzerstrat masjidi.
• Palma boği — qirol palmalari boği.
• Paramaribo hayvonot boği — 1972-yilda oçilgan.
• Thalia teatri — rusça manbaga köra 1840-yilda taşkil etilgan.