Fiji Hindi

Fiji Hindi (fijiça hindiy, fiji hindustani) — Fiji orollarida hind-fijiliklar orasida tarqalgan hind-oriy tili. U avadhi va bxojpuri lahjalariga asoslangan koyne til bölib, boşqa hind tillari, fiji va ingliz tillaridan özlaşmalarni ham öz içiga oladi.

Fiji Hindi — hind-oriy tillariga mansub xalq tili. Ingliz Vikipediyasiga köra, u avadhi va bxojpuriga asoslangan koyne bölib, baghelî va çhattisgarhi kabi boşqa şarqiy hindi tillari, magahi va maithili kabi şarqiy hind-oriy tillari hamda ingliz, iTaukei, telugu, tamil, bengal, panjobi, standart hindi, standart urdu va gujarot tillari ta'sirida şakllangan. Til şarqiy hindi tillari bilan özaro tuşunarli, şuningdek Karib havzasi (masalan, sarnami) hamda Mavrikiy va Janubiy Afrikadagi hindustani variantlariga yaqin. Birinçi avlod hind-fijiliklar uni «Fiji Baat» («Fiji gapi») deb atagan.

Rus Vikipediyasiga köra, hind-fijiliklar hozirda mamlakat aholisining taxminan 37 foizini taşkil etadi va mahalliy aholi bilan deyarli aralaşmaydi. Til hind-fijiliklar yaşaydigan hududlarda mahalliy fijiliklar tomonidan ham tuşuniladi. Ingliz Vikipediyasiga köra, qişloqdagi etnik fijiliklar va xitoylar tilning soddalaşgan (pidgin) şaklidan foydalanadi.

Fijidagi siyosiy notinçliklardan keyin hind-fijiliklarning bir qismi Avstraliya, Yangi Zelandiya, Kanada va AQShga köçib ketgan; u yerdagi yirik diasporalar tilni saqlab qolgan.

Rus manbasiga köra, Fiji Hindi Fijining uçta rasmiy tili qatoriga kirmaydi — bu rol hindustaniga berilgan. Til ta'lim va diniy marosimlarda işlatilmaydi, ammo keng tarqalgan. Ingliz manbasida esa suhbat Fiji Hindisi iTaukei bilan birga barça maktablarda majburiy fan deb körsatilgan. 2020-yilda Boş vazir Frank Bainimarama hukumati heç bir hind taşkilotini Fiji Hindini öqitişga majburlamasligini aytgan; ayrim taşkilotlar uni «buzuq til» deb hisoblab, faqat standart hindini öqitgan.

Rus manbasiga köra, dastlab devanagari alifbosi işlatilgan, keyinçalik lotin yozuvi köproq tarqalgan. Ingliz manbasiga köra, odatda lotin yozuvida yoziladi, devanagari esa, ayniqsa, yozuvlar va ta'limda qöllanadi. Ayrim yozuvçilar tilda asarlar yaratadi; Injil unga tarjima qilingan, Janubiy Tinç okeani universiteti esa til böyiça kurslar ötkazişni boşlagan. Hind-fijiliklar hayotini aks ettiruvçi film ham suratga olingan.

19-asr oxiri — 20-asr boşida Fijiga Uttar-Pradeş va Bihar hududlaridan köp şartnomali işçilar keltirilgan. Ingliz manbasiga köra, dastlabki işçilarning köpçiligi Bengal hamda Uttar-Pradeş va Bihar hududlaridan, oz qismi şimoli-ğarbiy çegara va Madras prezidentligidan kelgan. Turli tillarda sözlaşuvçi işçilarning birga işlaş zarurati va bolalarning kunduzi alohida qarovda qoldirilişi tilning şakllanişini tezlaştirgan. Bolalar aralaş tilda gaplaşgan; 1920-yillar oxiriga kelib Fijida tuğilgan barça hind bolalari Fiji Hindini örgangan.

Keyinroq Janubiy Hindistondan taxminan 15 000 işçi keltirilgan, ular asosan tamil, telugu, malayalam kabi dravid tillarida sözlaşgan. Bu vaqtga kelib Fiji Hindi hind muhojirlarining lingua francasiga aylangan edi, şuning uçun yangi kelganlar uni örganişga majbur bölgan. Şartnomali işçilik tugagaç, gujarot va panjob tillarida sözlaşuvçilar erkin muhojir sifatida kelgan. Hozir oz sonli hind-fijiliklar uyda tamil, telugu yoki gujarot tilida gaplaşadi, köpçilik Fiji Hindidan foydalanadi.

Fonologiya asosan hindiga yaqin, biroq şarqiy lahjalarga xos farqlar bor: «sh» örniga «s» (saadi — şaadi örniga), «v» örniga «b» (bides — videş örniga), «ph» va «f», «j» va «z» farqi yöqoladi (fal, jamiin). «n» undoşi hindidagi uçta burun undoşiga mos keladi (ingliz manbasida — «ɳ» ga).

Fe'l şakllarida bir neça lahjaning ta'siri bor. Birinçi va ikkinçi şaxs şakllari bir xil, grammatik jins farqlanmaydi, son faqat ötgan zamon uçinçi şaxsda farqlanadi. -taa, -at qöşimçalari avadhidan, uçinçi şaxs -e qöşimçasi bxojpuridan, -is va -in avadhidan, -ii qöşimçasi avadhi va bxojpuridan kelgan. Birinçi-ikkinçi şaxs -aa va -ega qöşimçalarida urdu ta'siri seziladi. Buyruq -o qöşimçasi magahi lahjasidan, muloyim buyruq -naa esa Fiji Hindining öz yangiligi.

Luğatda fiji tilidan özlaşmalar (asosan baliq va ösimlik nomlari: kanade — kefal, kumala — şirin kartoşka) va inglizça sözlar (hutel — hotel) bor. Ba'zi sözlar ma'nosi özgargan: tiçaa — faqat ayol öqituvçi. Kantaap sözi cane-top dan hosil qilingan; rus manbasida u şakarqamiş uçi, ingliz manbasida şapaloq yoki uriş ma'nosida berilgan.

Sanoq tizimi hindiga nisbatan soddalaşgan. «Ikki» — dui (hindida do), «olti» — çhe (hindida çhah). Rus manbasiga köra, 10 dan 19 gaça sonlar uçun inglizça sözlar işlatiladi, 20–39 sonlari esa önlik nomi, «va» boğlovçisi va birlik nomidan tuziladi. Ingliz manbasiga köra, tilda köplik şakli yöq: son yoki log, sabb kabi sözlar köplikni bildiradi; aniqlik artikli örnini -wa qöşimçasi bajaradi (larrka — larrkwa).