Taypey

Taypey (xitoyça: 臺北 / 台北, pinyin: Táiběi) — Tayvan orolining şimoliy qismidagi şahar. Rusça Vikipediyada u Xitoy Respublikasining poytaxti deb ataladi, ingliz tilidagi Vikipediyada esa Tayvanning poytaxti va maxsus munitsipaliteti deb yoziladi. Xitoy Xalq Respublikasi rahbariyati nuqtayi nazariga köra, Taypey — XXR tarkibidagi Tayvan provinsiyasining markazi.

18-asrgaça Taypey havzasida ketagalan xalqi yaşagan. Xitoylar (asosan Fujyan viloyatidan) bu yerga 1709-yildan joylaşa boşlagan. 19-asr oxirida Taypey Tayvan şimolidagi asosiy xitoy aholi punktiga aylangan; Tamsuy porti, ayniqsa çoy eksporti tufayli, iqtisodiy ahamiyat kasb etgan.

1875-yilda orolning şimoliy qismi Tayvan prefekturasidan ajratilib, yangi Taypey prefekturasi taşkil etilgan. Ingliz tilidagi Vikipediya bu şaharning 1887-yilda oroldagi vaqtinçalik poytaxt bölganini, 1894-yilda esa viloyat poytaxti deb rasman e'lon qilinganini yozadi; rusça Vikipediya 1886-yilda Tayvan viloyat deb e'lon qilingaç, Taypey uning poytaxti bölganini aytadi. Eski şahardan faqat şimoliy darvoza saqlanib qolgan.

1895-yilda Simonoseki şartnomasiga köra Tayvan Yaponiyaga ötgan. Şahar yaponça Taykoku (Taihoku) deb atalib, mustamlaka ma'muriyatining markaziga aylangan, bu davrda köplab jamoat binolari qurilgan. 1920-yilda Taypey Taykoku prefekturasi tarkibiga kirgan, 1938-yilda Matsuyama qişloği (hozirgi Sunşan tumani) şaharga qöşilgan. 1945-yilda Yaponiya taslim bölgaç, Tayvan Xitoy Respublikasiga qaytarilgan.

1949-yil 7-dekabrda Çan Kayşi boşçiligidagi Gomindan hukumati materik Xitoyni tark etişga majbur bölib, Taypeyni Xitoy Respublikasining vaqtinçalik poytaxti deb e'lon qilgan. 1967-yil 1-iyulda şahar maxsus munitsipalitet maqomini olgan; keyingi yili unga Şilin, Beytou, Neyxu, Nangan, Szinmey va Muçja hududlari qöşilib, maydoni qariyb 4 baravar, aholisi 1,56 mln kişiga oşgan. 1990-yilda 16 tuman 12 tumanga birlaştirilgan.

Şahar Tayvan orolining şimolidagi Taypey havzasida joylaşgan. Ğarbdan Tamsuy daryosi, janubdan Sindyan daryosi bilan çegaralanadi. Markaziy va ğarbiy qismlar pastlik bölib, janub, şarq va ayniqsa şimolga tomon balandlaşadi. Şimolda 1120 m balandlikdagi Sinsin (Qixing) toği — oroldagi eng baland öçgan vulqon, Yanmin milliy boğida joylaşgan. Şahar şimoliy-şarqida 1092 m balandlikdagi Datun toği bor. Janubi-şarqda Sunşan tepaliklari va Singşuy dara örmonlari yastangan. Şahar maydoni 271,7997 km². Rusça Vikipediyaga köra, iqlimi subtropik musson iqlimi: yozi issiq va nam, qişi qisqa va mayin, tumanli; yillik yoğin taxminan 2405 mm.

Rusça Vikipediyada şahar aholisi taxminan 2 700 000, Taypey–Szilun aglomeratsiyasiniki 6 776 264 kişi deyiladi. Ingliz tilidagi Vikipediyada 2023-yil mart holatiga şahar aholisi 2 494 813, aglomeratsiyaniki 7 047 559 kişi ekani yoziladi. Özbekça Vikipediyada 1999-yil uçun 2,64 mln kişi körsatilgan. Aholi xan xitoylarining subetnik guruhlari (xoklo, xakka, vayşenjen) va Tayvan aborigenlaridan iborat. Rusça Vikipediyaga köra, oliy ma'lumotlilar uluşi 43,48%, savodxonlik 99,18%.

Taypey — orolning yirik sanoat markazi. Maşinasozlik (kemasozlik, radioelektronika), metallurgiya, kimyo, sement, yoğoçsozlik, qoğoz, yengil va oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Rusça Vikipediyada elektronika, aniq asboblar, tekstil va oziq-ovqat işlab çiqariş, şuningdek savdo, transport va bank sohasi qayd etilgan. 2007-yilda şaharning nominal YaIM taxminan 160 mlrd dollar, aglomeratsiyaniki — 260 mlrd dollar bölgan.

Şahar transport yöllari tuguni hisoblanadi; ikki aeroporti (Taoyuan va Sunşan) xizmat qiladi. Metropoliten 1996-yildan işlaydi, tezyurar temir yöl Taypeyni ğarbiy sohildagi şaharlar bilan boğlaydi.

Şaharda Taypey 101 osmonöpar binosi (509,2 m), Çan Kayşi memoriali, Milliy saroy muzeyi, Sun Yatsen memoriali, Taypey tasviriy san'at muzeyi (1983) va Milliy Tayvan muzeyi (1908) bor. Taypey hayvonot boği 1914-yilda taşkil etilgan. Buddaviy va daosizm ibodatxonalaridan Lunşan (1738) va Baoan maşhur. Şilin keçki bozori eng maşhurlaridan biri. Asosiy bayramlar: Çiroqlar bayrami, Qingming, Ajdaho qayiqlari bayrami, Kuz örtasi bayrami, Xitoy Yangi yili.