Zagreb

Zagreb — Xorvatiyaning poytaxti va eng yirik şahri. U Sava daryosi böyida joylaşgan bölib, mamlakatning asosiy iqtisodiy va madaniy markazi hisoblanadi.

Şahar tarixiy manbalarda dastlab 1094-yildan tilga olingan: öşanda Vengriya qiroli Laslo I yepiskoplik kafedrasini ta'sis etgan. Şahar ikki alohida aholi punkti — asosan ruhoniylar yaşagan Kaptol va hunarmandlar hamda savdogarlar yaşagan Gradec sifatida rivojlangan. Ingliz tilidagi Vikipediyada “Zagreb” nomining yozma qayd etilişi 1134-yilga oid hujjatda keltiriladi. 1242-yilda ikkala aholi punkti möğullar hujumiga uçragan; qirol Bela IV Gradecga Oltin bulla bergan va u erkin qirollik şahriga aylangan.

Manbalarda Zagreb Xorvatiya poytaxti bölgan sana turliça berilgan: özbekça Vikipediyada 16-asr örtalaridan, inglizça Vikipediyada 1557-yildan. 1669-yilda iezuitlar akademiya oçgan; bu sana Zagreb universitetining asos solingan vaqti hisoblanadi. 1776-yilda qirollik kengaşi Varajdindan Zagrebga köçirilgan. 1851-yilda (inglizça Vikipediyada 1850-yil deb ham keltirilgan) ban Yosip Yelaçiç Kaptol va Gradecni birlaştirgan; birinçi şahar boşliği Yanko Kamauf bölgan. 1526—1918-yillarda şahar Gabsburglar monarxiyasi tarkibida bölib, nemisça Agram deb atalgan. 1860-yilda (inglizça Vikipediyada birinçi temir yöl 1862-yilda oçilgan deyiladi) Zagreb temir yöl tuguniga aylangan.

1918-yildan Serb, Xorvat va Slovenlar qirolligi (1929-yildan Yugoslaviya) tarkibida bölgan. Ikkinçi jahon uruşi davrida 1941-yilda tuzilgan Xorvatiya Mustaqil Davlatining poytaxti böldi; uruşdan keyin Xorvatiya Sotsialistik Respublikasi poytaxti hisoblangan. 1991-yil 25-iyunda Xorvatiya mustaqilligi e'lon qilinib, Zagreb poytaxt deb belgilandi. 1995-yil may oyida şahar raketa zarbalariga uçradi: yetti kişi halok böldi. 2020-yil 22-martda magnitudasi 5,3—5,4 bölgan zilzila yuz berdi.

Şahar Sava daryosi böyida, Medvednica toği yonida joylaşgan. Rus tilidagi Vikipediyada dengiz sathidan balandligi 104 m (eng past nuqta), inglizça Vikipediyada taxminan 158 m deb körsatilgan. Maydoni 641,29 km². Zagreb alohida jupaniya maqomiga ega va 17 şahar tumaniga bölinadi. Iqlimi haqida manbalarda ham turli ma'lumot bor: bir joyda kontinental, boşqasida subtropik deyiladi; yozda örtaça harorat taxminan +21…+22 °C, qişda +1…+2 °C.

2021-yilgi röyxatga köra şahar aholisi 767 131 kişi. Inglizça Vikipediyaga köra, şahar aglomeratsiyasida 1 086 528 kişi yaşaydi. 2001-yilgi röyxatda aholining 91,94 foizini xorvatlar taşkil etgan; eng yirik ozçiliklar — serblar, bosniyaliklar, albanlar va sloveniyaliklar. Aholining qariyb 90 foizi katolik dinida.

Zagreb — Xorvatiyaning yetakçi iqtisodiy markazi. Maşinasozlik, elektr asboblari, kimyo, farmatsevtika, töqimaçilik va oziq-ovqat sanoati rivojlangan. Şahar muhim transport tuguni hisoblanadi; xalqaro aeroporti bor. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, 2006-yilda mamlakat eksportining 35 foizi şaharga töğri kelgan. Turizm ham rivojlanmoqda. Xalqaro yarmarkalar ötkaziladi.

Şaharda Zagreb universiteti, Fanlar va san'at akademiyasi, teatrlar, muzeylar va galereyalar bor. Xorvatiya milliy teatri 1895-yilda yaratilgan. Muzeylar orasida Mimara muzeyi (3700 dan ortiq asar) alohida ta'kidlanadi. Maksimir boğida hayvonot boği joylaşgan. Yepiskop qarorgohi va sobor, şahar qal'asi, gotika çerkovi hamda barokko va klassitsizm uslubidagi binolar saqlangan. Animafest, ZagrebDox va Zagrebfest kabi festivallar ötkaziladi.