Fin tili

Fin tili (özini atamasi: suomi, suomen kieli) — ural tillar oilasining fin-ugor tillariga mansub til. U Finlandiyada va Finlandiyadan taşqarida yaşovçi etnik finlar orasida tarqalgan.

Fin tili fin-ugor tillari oilasidagi boltiqböyi-fin guruhiga kiradi. Ingliz tilidagi Vikipediyada u Yevropadagi hind-yevropa oilasiga mansub bölmagan oz sonli tillardan biri sifatida körsatilgan. Şu guruhga eston tili hamda Boltiq dengizi atrofi va Karelia Respublikasida tarqalgan bir neça kiçik til ham kiradi. Fin tiliga eng yaqin til — izhor tili yoki (ta'rifga qarab) karel tili. Venger va saam tillari bilan öxşaşliklar ham bor, masalan, umumiy asosiy luğat va ba'zi qöşimçalar.

Fin tilida sözlaşuvçilar soni haqida manbalar turliça ma'lumot beradi: özbekça Vikipediyada ötgan asr oxiri ma'lumotlari böyiça 5,5 mln.dan ortiq (Finlandiyada 4,8 mln.ga yaqin), rusça manbada 2012-yilda 5 413 380 kişi, inglizça manbada taxminan 5 mln. körsatilgan.

Finlandiya aholisining aksariyati fin tilida sözlaşadi: rusça manbada 92,1 %, inglizça manbada 2010-yil holatiga 90,37 %. Fin tili Finlandiyaning şved tili bilan birga rasmiy tili; u 1995-yildan Yevropa Ittifoqining rasmiy tillaridan biri (inglizça manba), rusça manbaga köra Yevropa Ittifoqining 24 rasmiy tilidan biri.

Fin tilida Şvetsiya, Norvegiya, AQSH, Kanada, Rossiya, Estoniya va boşqa mamlakatlarda yaşovçi finlar ham sözlaşadi. Şvetsiyada u rasman tan olingan ozçilik tili (1999-yildan); u yerda fin tilining mahalliy varianti me'yankieli ham qöllanadi. Norvegiyaning şimolida kven tili tarqalgan. Manbalarda bu tillar mustaqil til deb tan olinişi bilan birga, özaro tuşunarliligi sababli fin tilining lahjalari sifatida qaraş mumkinligi aytilgan. Rossiyada 2010-yilgi röyxatga oliş ma'lumotiga köra fin tilini 38 873 kişi biladi (rusça manba); inglizça manbada oxirgi röyxatda taxminan 1000 kişi uni ona tili deb, 14 000 kişi umuman bilişini aytgani keltirilgan.

Finlandiyada 8 ta asosiy lahja ajratiladi (özbekça manba). Şuningdek, adabiy til (yleiskieli) va oğzaki nutq (puhekieli) bir-biridan sezilarli farq qiladi.

Fin yozuvi lotin alifbosi asosida, ä va ö harflari bilan töldirilgan. Imlo fonemalarni deyarli aniq aks ettiradi. Yozuvning dastlabki izçil tizimini 16-asrda Mikael Agrikola yaratgan; u imloni şved, nemis va lotin tillariga tayangan holda işlab çiqqan. Keyinçalik boşqalar uni tizimlaştirgan. Çet sözlar bilan b, f, š, z, ž kabi harflar kirib kelgan.

Adabiy tilning rivojida eski fin (1540–1820) va yangi fin (1820-yillardan) davrlari ajratiladi; rusça manbada undan oldingi yozuvgaça bölgan davr ham körsatilgan. Yangi fin davri ilk yangi fin (1820–70) va hozirgi fin (1870-yildan) bosqiçlariga bölinadi.

Fin tilidagi birinçi bosma kitob — taxminan 1543-yilda çop etilgan Agrikolaning alifbe kitobi. Agrikola Injilni tarjima qiliş uçun adabiy şaklni yaratgan, asosan ğarbiy va janubi-ğarbiy lahjalarga tayangan.

Şved hukmronligi davrida ma'muriyat tili şved tili edi va fin tili asosan oğzaki qöllangan. 1863-yildan fin tili şved tili bilan teng huquqli böldi, 1919-yilda esa Finlandiyaning rasmiy tili deb e'lon qilindi.

Fin tili flektiv unsurlarga ega agglyutinativ til. Fonologik tizimi 8 unli va 13 undoş fonemadan iborat (özbekça manba); rusça manbada 8 unli va 17 undoş fonema keltirilgan, ulardan törttasi faqat özlaşmalarda uçraydi. Unli va undoşlarning çöziqligi ma'no farqlaydi, unlilar uyğunligi kuzatiladi. Jins kategoriyasi yöq; otlar 13 kelişik bilan özgaradi, fe'llar 4 mayl, 4 zamon va 3 şaxs şakllariga ega. Inglizça manbaga köra gaplarda odatda ega–kesim–töldiruvçi tartibi qöllanadi, biroq söz tartibi nisbatan erkin.