Indonez tili

Indonez tili (indonezça: Bahasa Indonesia) — Indoneziya Respublikasining rasmiy tili. U malay tili asosida şakllangan va austroneziya tillariga mansub.

Rus tilidagi Vikipediyaga köra, indonez tili austroneziya tillarining malay-polineziya tarmoğiga kiradi va filippin tillari, polineziya tillari hamda Tayvan tub aholisi tillariga qarindoş. Özbekça Vikipediyada u malay-polineziya tillarining indonez şoxobçasiga, sumatra guruhiga kiritilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, indonez tili — plurisentrik makrotil bölgan malay tilining standartlaşgan şakli. Morfologik tuzilişiga köra u agglyutinativ tillarga mansub: sonlar va şaxslar böyiça tuslaniş yöq, köplik takrorlaş (reduplikatsiya) orqali ifodalanadi.

Rus tilidagi maqolaga köra, indonez tili 1945-yildan Indoneziyada rasmiy va millatlararo muloqot tilidir, Şarqiy Timorda esa işçi til maqomiga ega. Uni 75 million kişi birinçi til, 195 million kişi ikkinçi til sifatida biladi; 2025-yil holatiga köra uni bilganlar umumiy soni 270 milliondan ortiq. 2020-yil ma'lumotlariga köra, Indoneziya aholisining 97 foizi bu tilda erkin sözlaşa oladi. Inglizça maqolaga köra, aksar indonezlar, davlat tilidan taşqari, 700 dan ortiq mahalliy tillardan birini ham biladi; ta'lim, ommaviy axborot vositalari, boşqaruv va sud işlari asosan indonez tilida olib boriladi. 1976–1999-yillarda Indoneziya hukmronligi davrida u Şarqiy Timorning rasmiy tili bölgan. 2023-yil noyabrda indonez tili YUNESKO Boş konferensiyasi rasmiy tillaridan biri sifatida e'tirof etilgan.

Hozirgi indonez yozuvi lotin alifbosiga asoslangan va 26 harfdan iborat. 1972-yilgi imlo islohoti malay imlosi bilan birlaştirilib, avval dj, tj, j deb yozilgan tovuşlar j, c, y harflari bilan berila boşlandi. Alohida harf hisoblanmaydigan digraflar mavjud: gh, kh, ng, ny, sy.

Özbekça Vikipediyaga köra, til tarixan turli alifbolarda yozilgan: 13-asrgaça devanagari, 14–19-asrlarda arab grafikasi asosidagi alifbo, 19-asr boşlaridan lotin grafikasi qöllangan. Inglizça maqolada qadimgi malay yozuvlarida Hind kelib çiqişli pallava, nagari va qadimgi Sumatra yozuvlari işlatilgani, javiy yozuvi esa klassik malay davrining asosiy imlosi bölgani aytiladi.

Inglizça maqolaga köra, standart indonez tili klassik malay tilining XIX va 20-asr boşlarida Riau-Lingga sultonligida qöllangan şakliga asoslanadi. Qadimgi malay tilining eng qadimgi yodgorliklari 7-asrga oid (Kedukan Bukit, Sojomerto bitiklari). Malay tili asrlar davomida Indoneziya arxipelagida lingua franca bölgan. Gollandiya mustamlakasi davrida u köplab golland sözlarini özlaştirdi.

Rus tilidagi maqolaga köra, indonez tili 20-asrning birinçi yarmida Gollandiya Ost-Indiyasida malay tilining adabiy varianti sifatida şakllandi. «Indonez tili» nomi 1928-yilda Yoşlar kongressida qabul qilinib, «malay tili» nomini asta siqib çiqardi. Özbekça Vikipediyada esa bu nom Indoneziya Respublikasi taşkil topgaç (1945) malay tili örnida qöllana boşlagani aytiladi.

Indonez tilining qaysi malay şakli — yuqori (saroy) yoki quyi (bozor) malay tili — asos bölgani haqida munozara davom etadi.

Özbekça Vikipediyaga köra, fonetik tarkibi 6 unli, 4 diftong va 18 undoşdan iborat. Rus tilidagi maqolada, özlaşmalarni hisobga olganda, 30 tovuş borligi aytiladi. Urğu aniq ifodalanmagan; sözlar odatda oxirgi yoki oxirdan oldingi böğinda yengil urğu bilan aytiladi.

Otlar kelişiklar böyiça özgarmaydi, grammatik jins yöq. Fe'lda zamon kategoriyasi yöq, u sedang, sudah, telah, akan kabi yordamçi sözlar yoki ravişlar bilan bildiriladi. Gapda odatdagi söz tartibi — ega–kesim–töldiruvçi (SVO); aniqlovçi aniqlanmişdan keyin keladi.

Luğat tarkibi asosan austroneziya kelib çiqişli. Rus tilidagi maqolaga köra, özlaşmalar orasida golland tilidan 42,5 %, ingliz tilidan 20,9 %, arab tilidan 19 %, sanskrit va hindi tillaridan 9 %, xitoy tilidan 3,6 %, portugal va tamil tillaridan 2 % dan, fors tilidan 1 % olingan. Inglizça maqolada yava, sunda, minangkabau va boşqa mahalliy tillarning ta'siri ham qayd etilgan.