Zamaxşar
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Zamaxşar (Zmuxşir, Zumukşir; turkmança: Yzmykşir) — qadimiy va örta asrlarda Xorazmda mavjud bölgan şahar, ba'zi ma'lumotlarga köra qişloq. U Islom ulamosi Mahmud ibn Umar Zamaxşariyning vatani hisoblanadi.
Tarixi
13Zamaxşar miloddan avvalgi 3-asrdan mavjud bölgan. Milodiy birinçi asrlarda u hududdagi eng yirik aholi punktlaridan biriga aylangan. Şahar savdo yöllari va tabiiy suğoriladigan toğ oldi hududlarida joylaşgan edi. Mesopotamiyadan savdo yöli Niso, Qoraqum va Zamaxşar orqali Gurganjga ötgan, u yerda bir qança yöllar birlaşgan, söngra Ustyurt orqali Volga va Qora dengizning öng qirğoğigaça borgan.
Zamaxşarning eng gullab-yaşnagan davri 9–10-asrlarga töğri keladi. 10-asrda, Örta Osiyoda sirlangan buyumlar kulolçiligi rivojlangan davrda, u kulolçilik işlab çiqariş markazlaridan biri bölgan.
Al-Muqaddasiy (10-asr) ma'lumotlariga köra, Zamaxşar kiçik şahar bölgan (Kat, Gurganj va mintaqadagi boşqa şaharlardan ança kiçik). U şunday yozgan: «…unça katta bölmagan qişloq, unda devor, xandaq, qamoqxona, temir bilan qoplangan darvozalar, har keça kötarib qöyiladigan köpriklar bor. Uni katta yöl kesib ötadi; jome masjidi çiroyli. U bozorning çetiga joylaşgan». Ibn Battuta (14-asr) bu joy Gurganjdan 4 çaqirim uzoqlikda ekanini yozgan. Zamaxşar Xorazmning 1315-yilda çingiziy Bobo-öğul (Çingizxonning ukasi Jöji-Xasorning avlodi) tomonidan vayron qilingan şaharlari sirasiga kiradi. 14-asrdan keyin yozma manbalarda şahar tilga olinmagan.
Geografiyasi
13Zamaxşar hozirgi Turkmanistonning şimolidagi Toşhovuz viloyati hududida, Taxta tumani qişloği örnida bölgan (özbekça maqolada şunday körsatilgan). Rus tilidagi maqolaga köra, şahar xarobasi Göröğli (Gyoroglu) etrapida joylaşgan. Qal'a xarobalari Göröğli şahridan 26 km ğarbda joylaşgan; inglizça maqolada Daşoguzdan taxminan 25 km janubda deyilgan. Xarobalar yaqinida Gerelde (0,5 km janubda) va Yzmikşir (1,2 km ğarbda) qişloqlari bor. V. V. Bartold fikriça, Zamaxşar Xivadan 80, Köhna Urgançdan 125 çaqirim keladigan Zumukşir xarobalari örnida bölgan.
Madaniyati va diqqatga sazovor joylari
13Qal'a devorlarining ayrim qismlari va loy ğiştdan qurilgan darvozalari hozirgaça saqlangan. Devorlarning umumiy uzunligi 1500 m, qal'ani örab turgan xandaqning çuqurligi 16 m, kengligi 15 m gaça. Inglizça maqolaga köra, janubiy darvoza loy ğiştdan qurilgan minora bilan birga, şimoliy devor darvozasi ham saqlangan. Devorlarga tutaşgan ikki gumbazli maqbara Zamaxşariyning qabri deb taxmin qilinadi va ziyoratçilarni jalb etadi.
Xarobalar haqida M. D. Skobelev 1873-yil 4—11-avgustdagi razvedkasi çoğida yozgan asarida eslatgan. Ularni M. V. Voyevodskiy (1934), Yahyo Ğulomov (1936) va S. P. Tolstov (1938) boşçiligidagi ekspeditsiyalar tekşirgan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Zamaxşar // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/739 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAZamaxşar. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/739
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/739
Manbalar
2 ta manba- 1Wikidata: Q16653067wikidata.org · 1 ta fakt manbasi
- 2Wikidata: Q482451wikidata.org · 1 ta fakt manbasi
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.