Şohimardon

Şohimardon — Özbekistonning Farğona viloyati Farğona tumanida joylaşgan, Qirğiziston bilan öralgan eksklav va uning asosiy aholi punkti. Eksklavda Şohimardon va Yordon nomli ikkita qişloq bor.

Nomi fors tilidan „odamlar şohi“ deb izohlanadi (rus tilidagi manbada „şoh erkaklar“, „yigitlar şohi“, „odamlar hokimi“ variantlari ham keltiriladi). Rus manbasida bu tarjimalar xalq etimologiyasi sanalib, nomdagi „-dan“ qismi şarqiy eroniy tildagi „suv“ söziga borib taqalişi, qadimda aholi şarqiy eroniy tilda sözlaşgani va qişloq Porsin deb atalgani aytiladi. Xalq rivoyatiga köra, xalifa Ali Şohimardonda dafn etilgan; rus manbasida bu uning mumkin bölgan yetti qabridan biri deyiladi. Ali maqbarasi 1822 va 1899-yillardagi zilzilalarda vayron bölgan, 1899-yilda Rişton volosti boşliği Şokirxon Mirzohidboyev öz mablaği hisobiga uni tikladi. 1920-yillarda sovet hukumati maqbarani buzdi, mustaqillikdan keyin u öşa joyda qayta qurildi. Sovet davrida joy Hamzaobod deb atalgan. 1998-yilda sel qişloqqa katta zarar yetkazgan. 1999-yildan çegara rejimi kuçaytirilib, 2004–2005-yillarda eksklav atrofidagi mina tösiqlari olib taşlangan. Şoir Hamza Hakimzoda Niyoziy 1929-yilda şu yerda toşböron qilingunça yaşab ijod etgan.

Şohimardon Qirğizistonning Batken viloyati Qadamjoy tumani bilan öralgan, Olay toğlarining şimoliy yon bağridagi vodiyda, taxminan 1550 m balandlikda joylaşgan. Eksklavning maydoni haqida manbalar turliça yozadi: özbekça maqolaning kiriş qismida 90 kv km, geografiya bölimida 325 kv km (inglizça maqolada 90 kv km, rus maqolasida ham 90 kv km). Eng baland nuqtalari Olmaliq (2841 m), Qizil-Ğazo (2568 m) va Çivirgan (2465 m). Köksu va Oqsu daryolari qöşilgaç, Şohimardonsoy boşlanadi va Marğilonga quyiladi. Yanvarning eng past harorati −23 °C, iyulniki +42 °C; yoğin örtaça 350–400 mm. Şohimardonsoyda endemik Farğona yalangbaliği yaşaydi. Farğona şahridan masofa 155 km deb körsatilgan (rus manbasida 55 km).

1993-yilda eksklav aholisi taxminan 5100 kişi bölib, 91% özbek, 9% qirğiz edi. Hozir taxminan 10 000 kişi yaşaydi, asosan özbeklar. Rus manbasiga köra, aholi 1890-yilda tojik, 1909-yilda sart, 1917–1926-yillardagi röyxatlarda özbek deb qayd etilgan. Eksklavda islom (hanafiy mazhabidagi sunniylik) asosiy din; ikkita kasalxona, ikki umumta'lim maktabi va ikki maktabgaça muassasa bor.

Toğli iqlim sababli dehqonçilik qiyin: buğdoy va paxta mos kelmaydi, olma, örik va şaftoli boğlari keng tarqalgan; çorvaçilik va sabzavotçilik faqat içki ehtiyojni qondiradi. Sovet davrida Şohimardon vodiy aholisining asosiy sayohat manzillaridan biri bölgan; keyinçalik sayyohlar oqimi kamaygan, oromgohlarning aksariyati taşlab ketilgan, ammo yangi mehmonxonalar oçilmoqda. Turistik mavsum iyundan sentyabrgaça davom etadi. Yuqori işsizlik sababli yoşlar köpinça Rossiyaga mehnat migratsiyasiga ketadi. Kiçik GES (2,2 MVt) quriş loyihasi mavjud; 2022-yil 21-iyunda tegişli kelişuv imzolangan.

Madaniyat Farğona vodiysining özbek an'analariga kiradi; Navröz, islomiy bayramlar, Mustaqillik kuni nişonlanadi. Ziyoratgoh majmuasida Hazrati Ali, Şohi Tolib va Hamza Hakimzoda Niyoziy qabrlari bor. Köksu va Oqsu daryolari kesişgan joyda 1989-yilda oçilgan Niyoziy muzeyi joylaşgan. Şohimardondan yetti km janubi-şarqda 1766-yilgi zilzilalardan keyin paydo bölgan Quliqurbon (Moviy köl) joylaşgan; unga kanat yöli olib boradi. Muhammad Yusuf kabi şoirlar Şohimardonni şe'rlarida kuylagan.