Gabala

Gabala (arabça: جبلة, Jabla; inglizça yozuvda Jableh, Jabala, Gibellum ham uçraydi) — Suriya ğarbidagi Örta dengiz böyidagi şahar. Qadimda Vizantiya arxiyepiskopligi markazi bölgan, hozir ham lotin katolik titulli kafedrasi hisoblanadi.

Şahar markazidan 1 km dan kamroq masofada qadimiy Gibala joyi — hozirgi Tell Tveyni joylaşgan. U miloddan avvalgi 2-ming yillikdan Bronza davri oxiridagi inqirozgaça aholi yaşagan va Ugarit podşoligi tarkibida bölgan; taxminan mil. av. 1200-yillardagi arxivlarda «Gbʿly» şaklida tilga olingan. Estuariydagi şaroit özgargaç, suv çekingan va şahar qirğoq tomon, hozirgi eski şahar örniga köçgan.

Qadimda Gabala ellinistik, söng Rim şahri sifatida muhim örin tutgan. Şu davrdan Rim teatri saqlangan. Rus Vikipediyasida amfiteatr 8000 tomoşabinga möljallangani va uruş paytida qal'aga aylantirilgani, undan dengizga yer osti yöli borligi yoziladi; inglizça Vikipediyada esa teatr taxminan 7000 örinli, diametri 90 m deyiladi. Teatrdan 500 m şimoli-ğarbda al-Jbeybat nekropolidagi sakkizta qabr topilgan (mil. av. 2-asr — mil. 4-asr).

Örta asrlarda hudud 637–642 yillardagi istilo bilan Islom davlati tarkibiga kirgan. Taxminan 969–1081 yillarda köp qismi yana Vizantiya nazoratida bölgan, söng Banu Ammar qöliga ötgan. 1109-yil 23-iyulda Tankred va genuyaliklar şaharni (Gibellum) egallab, uni Antioxiya knyazligiga qöşgan. Salohiddin şaharni qaytarib olgan: rus manbasida 1179-yil, ingliz manbasida 1189-yil (Uçinçi salib yurişi) körsatilgan. Şahar episkopi Hugh of Jabala Edessaning qulaşi haqida papa Yevgeniy III ga xabar bergan. 1326-yilda şaharga Ibn Battuta taşrif buyurgan. Sulton Ibrohim ibn Adham masjidi qurilişi mamluklar davrida boşlangan, gumbazlar usmonlilar davrida tugallangan.

Usmonlilar davrida (1516–1918) Jabala avval Tripoli viloyatining sanjoği tarkibida bölgan, 1547–1548 yillarda alohida sanjoqqa aylangan. 1570-yilda Kiprning bosib olinişi şaharning ahamiyatini oşirgan. 18-asrda Latakiya ahamiyat kasb etgaç, Jabalaning roli kamaygan.

2016-yil 23-mayda «Islomiy davlat» Jabladagi törtta xudkuş portlaşni öz zimmasiga olgan; yuzdan ortiq kişi halok bölgan. 2023-yil fevralidagi zilzilada şaharda kamida 283 kişi vafot etgan. 2024-yil 8-dekabrda Suriya muxolifati şaharni nazoratga olgan.

Şahar Örta dengiz sohilida, Latakiyadan 18 km (ingliz manbasida 25 km) janubda, Baniyasdan 25 km şimolda joylaşgan. Iqlimi — issiq yozli örta dengiz iqlimi (Köppen: Csa). Atrofdagi yirik aholi punkti — Xmeymim.

2004-yilgi röyxatga köra şaharda 80 000, Jabla nohiyasida 107 064 kişi yaşagan. 2012-yilgi taxmin — 75 505 kişi (bu Suriya röyxati raqami emas). Al-Jazira 2009-yilda taxminan 160 000 kişi deb baholagan. Şahar alaviylar köp yaşaydigan hududdagi sunniylar ustun şahar sifatida ta'riflanadi; hozir alaviylar aholining deyarli yarmini taşkil etadi. 1935-yilda sunniylar uluşi taxminan 96,8%, 1945-yilda 90,1% bölgan.

Aholining köpçiligi qişloq xöjaligiga tayanadi: apelsin, limon, zaytun yetiştiriladi, qişloq joylarda sabzavot uçun köp issiqxonalar bor. Markazda savdo rivojlangan, paxta va apelsin şarbati işlab çiqaradigan kiçik zavodlar mavjud. Köp aholi nafaqaga tayanadi; elektr ta'minotidagi uzilişlar suv ta'minotiga ham ta'sir qiladi.

Asosiy yodgorliklar: Rim teatri, Tell Tveyni va sulton Ibrohim ibn Adham maqbarasi hamda masjidi. Ibrohim ibn Adham Balx taxtidan voz keçgan sufiy sifatida tanilgan. Şaharda «Jableh Sporting Club» futbol klubi bor; uning stadioni 10 000 örinli. Şaharda tuğilgan yoki u bilan boğliq şaxslar orasida şoir Adunis, Izziddin al-Qassom va faol Lubna Mriy tilga olinadi.