Hīt

Hīt (arabça: هيت; inglizça yozuvda Hit yoki Heet) — Iroqning Anbar muhofazasidagi şahar. U Furot daryosi qirğoğida joylaşgan va Hit tumanining ma'muriy markazi hisoblanadi.

Qadimda Hit atrofi unumdor yer bölib, dehqonçilikda foydalanilgan. Ingliz Vikipediyasi ma'lumotiga köra, ilk sulolalar davrida şumerlar bu hududdagi bitum quduqlarini kaşf etib, bitumni zikkuratlar qurilişida va kemalarni suv ötkazmaydigan qilişda işlatgan. Akkad şohi Sargon (miloddan avvalgi 2334–2279) hozirgi Hit yaqinida Tutul (“Çelaklar şahri”) nomli şahar barpo etgan; bu şaharning ma'lum ilk nomi hisoblanadi. Miloddan avvalgi 1850-yilda Tutulni Eşnunna şahar-davlati egallagan, keyin Bobil, söng Ossuriya ustunlik qilgan. Ossuriya şohi Tiglatpalasar I (miloddan avvalgi 1114–1076) şahar nomini Eru deb özgartirgan. Miloddan avvalgi 11-asrda arameylar bu yerda bir muddat yaşagan. Tukulti-Ninurta II davridagi (miloddan avvalgi 891–884) mixxat lavhalarda şahar Atum yoki Hitum (“bitum”) nomi bilan tilga olinadi; hozirgi nom şundan kelib çiqqan. Hitum miloddan avvalgi 539-yilda Bobil-Xaldey davlati qulagunça uning tarkibida bölgan.

Gerodot şaharni Is (Ἴς) deb atagan, boşqa yunonlar Isiopolis degan. Parfiya davrida u Ktesifon yölidagi bekat bölgan. Vizantiya–Sosoniylar uruşlarida bir neça bor talangan; 363-yilda Yulianning fors yurişi paytida Rim qöşini Hitda qarorgoh qurib, şaharning katta qismini vayron qilgan, uni Şopur II qayta qurgan. 636-yilda arab qöşini Hitni egallagan; 639-yilda qömondon al-Horis ibn Yazid al-Omiriy şaharning ilk masjidi — Foruq masjidini qurgan.

Örta asrlarda Hit gullab-yaşnagan: Ibn Havqal aholisining köpligini ta'kidlagan, Hamdallo Mustavfiy esa unga qaraşli 30 dan ortiq qişloqni sanagan. Rus Vikipediyasiga köra, 1094–1102-yillarda Hitni Uqaylidlar sulolasining yon şoxi — Banu Molik amirlari boşqargan. Devori bilan öralgan eski şahar Usmonlilar davrida jiddiy zarar körgan va 1920-yillarda tark etilgan. 2014-yil oktyabrida şahar “Islomiy davlat” qöliga ötgan, 2016-yil aprelida Iroq armiyasi hujumidan söng qaytarib olingan.

Şahar Furot daryosining ikki qirğoğida, viloyat markazi Ramadiyning şimoli-ğarbida joylaşgan. Şahar markazi dengiz sathidan 65 metr balandlikda. Hit Furot böyidagi baland çökindi tekislik boşlanadigan joyni belgilaydi va bir neça issiq buloqqa ega. Iqlimi issiq çöl iqlimi (Kyoppen böyiça BWh): yillik örtaça harorat 21,9 °C, yillik yoğin taxminan 115 mm, köpinça qişda yoğadi.

Şahar aholisi 100 000 dan ortiq. Hit asosan Al-Savatra qabilasi vakillari yaşaydigan şahar.

Hozirda Hit qişloq xöjaligi mahsulotlari bozori hisoblanadi. Örta asrlarda yonğoq, xurmo, apelsin va baqlajon yetiştirilgan. Örtayer dengiziga boradigan neft quvurlari Furotni şu yerda kesib ötadi. Daryo harakati kamaygunça Hit daryo kemaçiligining yuqori nuqtasi hisoblangan.

Hit qadimiy, hozir ham işlaydigan noriyalari (suv ğildiraklari) bilan maşhur. Ular Furot suvi pasaygan paytlarda dalalar va xurmozorlarni suğorişda muhim rol öynagan. Şaharning tarixiy qismi dastlab ikki tepalikda qurilgan, devor va xandaq bilan öralgan kiçik şahar bölgan. Qadimda şahar bitum quduqlari bilan tanilgan: bitum Bobil qurilişida va kemalarni şilimşiq bilan yopişda işlatilgan. Foruq masjidi şaharning ilk masjidi sifatida tilga olinadi.