Atirau

Atirau (1992-yilgaça Guryev) — Qozoğistonning ğarbida, Ural (Yoyiq) daryosining quyiliş joyida joylaşgan şahar va Atirau viloyatining markazi. Şahar neft va gaz sanoati bilan tanilgan.

Manbalar şahar asos solingan yil va asosçisi haqida turliça ma'lumot beradi. Özbekça Vikipediyaga köra, şahar 1640-yilda Yaitskiy gorodok nomi bilan barpo etilgan. Rusça Vikipediyada 1640-yilda rus savdogari Mixail Guryev va uning ukalari yoğoç istehkom qurgani aytilgan. Inglizça Vikipediyada esa Yoyiq daryosi quyiliş joyidagi yoğoç istehkom 1645-yilda savdogar Guriy Nazarov tomonidan Nijniy Yaitskiy gorodok nomi bilan asos solingani yoziladi.

Rusça manbaga köra, hozirgi şaharning şimolida Oltin Örda davriga oid qadimiy şahar bölgan; uning qoldiqlari Aqtobe-Laeti şahristoni deb ataladi. Istehkom 1668-yilda Stepan Razin qöliga ötgan, 1774-yilda Yemelyan Pugaçyov tarafdorlari uni egallagan. 1775-yilda Yekaterina II Yoyiqni Ural deb qayta nomlagaç, şahar Guryev deb atala boşlagan. 1810—1815-yillarda şahar qal'asi bekor qilinib, buzib taşlangan. 1920-yil yanvarida şaharni Qizil Armiyaning 25-Çapayev diviziyasi egallagan; 1925-yilda Guryev qisqa muddat Çapayev deb nomlangan. 1938-yil 15-yanvardan Guryev viloyatining markazi bölgan. 1945-yilda neftni qayta işlaş zavodi qurilgan. 1992-yil 21-fevralda Qozoğiston Oliy Kengaşi şaharni Atirau deb qayta nomlaş haqida qaror qabul qilgan. 2025-yilda MDH davlat rahbarlari kengaşi Atirauga «Mehnat şuhrati şahri. 1941—1945» faxriy unvonini bergan.

«Atirau» sözi qozoq tilida «delta» ma'nosini bildiradi.

Şahar Ural daryosining Kaspiy dengiziga quyiliş joyida, Yevropa va Osiyo oraliğida joylaşgan. Daryo şaharni ikki qismga — ğarbdagi Samar va şarqdagi Buqar tomonlarga böladi. Şahar dengiz sathidan taxminan 20 metr pastda yotadi. Inglizça manbaga köra, u Almatidan 2700 km ğarbda, Rossiyaning Astraxan şahridan 351 km şarqda joylaşgan. Iqlimi yarim quruq: rusça manbaga köra, yanvarning örtaça harorati −6,4 °C, iyulniki +27,4 °C, yillik yoğin taxminan 190 mm.

Özbekça Vikipediyada aholi soni 1897-yilda 9,3 ming, 1939-yilda 41,5 ming, 1997-yilda 265 ming kişi bölgani keltirilgan. Rusça manbaga köra, 1959-yilgi röyxatda 78 868 kişi qayd etilgan, 2023-yil boşida esa 317 897 kişi bölgan. Inglizça manbada 2020-yil boşidagi ma'lumot: jami 355 117 kişi, şundan qozoqlar 88,29 %, ruslar 8,30 %, koreyslar 0,84 %, tatarlar 0,54 %, özbeklar 0,37 %.

Atirau neft va gaz sanoati bilan maşhur. Şaharda Qozoğistondagi yirik neftni qayta işlaş zavodlaridan biri joylaşgan; u «QazMunayGaz» tomonidan boşqariladi. Şahar Tengiz konining yaqinida joylaşgan. Atiraudan Samaragaça neft quvuri ötadi. Şuningdek, baliq konserva işlab çiqariş ham rivojlangan. Neft sanoati natijasida şahar havosi vodorod sulfid bilan ifloslangani qayd etilgan.

Şaharda universitet, neft va gaz instituti, pedagogika instituti, drama teatri, filarmoniya, viloyat muzeyi va kutubxonalar faoliyat yuritadi. Diqqatga sazovor joylar qatoriga Imanğali masjidi, Uspen çerkovi, Qurmanğazi, Sulton Beybars, Xiuaz Dospanova va Isatay–Maxambet haykallari kiradi.

Ural ustidagi köpriklar ham şahar timsollaridan: 1965-yilda temir-beton köprik qurilgan, 2001-yilda uzunligi 551 metrli piyodalar osma köprigi oçilgan (inglizça manbaga köra, u dunyodagi eng uzun piyodalar köprigi sifatida Ginnes rekordlar kitobiga kiritilgan), 2009-yilda Sulton Beybars köprigi oçilgan. Şaharda «Barsi» basketbol klubi va «Atirau» futbol klubi bor.