Janaarqa (tuman)
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Janaarqa tumani (qozoqça: Jaңaarqa audani; özbekça Vikipediyada «Yangiorqa tumani») — Qozoğiston Ulitau viloyati tarkibidagi tuman. Ma'muriy markazi — Janaarqa posyolkasi (qişloği).
Tarixi
13Tuman 1928-yilda Asan-Qayği tumani nomi bilan taşkil etilgan, 1929-yilda Jana-Arqa tumani deb qayta nomlangan. 1939-yil 29-iyulda tugatilgan Qarqaraly okrugidan yangi taşkil etilgan Qaraganda viloyati tarkibiga ötkazilgan, 1973-yil 20-martda yangi taşkil etilgan Jezqazğon viloyati tarkibiga kirgan. 1997-yil 3-mayda Jezqazğon viloyati tugatilgaç, tuman yana Qaraganda viloyatiga qaytarilgan. 2022-yil 4-mayda Qozoğiston Prezidenti farmoni bilan Ulitau viloyati taşkil etilib, tuman şu viloyatga kiritilgan.
1999-yil 27-oktabrda Janaarqa posyolkasi (öşa paytda Atasu deb atalgan) yaqinida «Proton-M» yuk kötaruvçi raketasi avariya natijasida qulagan.
Geografiyasi
13Tuman hududi Qozoq mayda tepaliklari va Betpaqdala çöli tutaşgan joyda joylaşgan. Yer ostida temir va marganets rudalari hamda tabiiy quriliş materiallari zaxiralari aniqlangan. Iqlimi kontinental: yanvarning örtaça harorati −14…−16 °C, iyulniki 22–25 °C; yillik yoğin 200–300 mm. Hududdan Sarisu, Sorti, Mananka, Atasu, Qudaymende daryolari oqib ötadi; Atasu daryosida Qiliş suv ombori qurilgan. Ingliz tilidagi manbada Sarisu va uning irmoği Atasu, şuningdek Qabirşaqti va Şoşqaköl köllari tilga olingan. Tuproği oçiq kaştan va şörtobli; ösimliklardan şuvoq, çiy, tavolga, qoraqanda, hayvonlardan jayron, arxar, kiyik, yumronqoziq, böri, tulki, törğay va boşqalar uçraydi.
Aholisi
13Özbekça Vikipediyaga köra, 2022-yilda tuman aholisi 34 758 kişi, ziçligi 1 km² ga 1,46 kişi. Rus tilidagi maqolada 2019-yil boşiga 34 462 kişi keltirilgan. Ingliz tilidagi manbada: 32 184 (1999-yil), 30 818 (2009-yil), 32 312 (2013-yil taxmini).
Milliy tarkibi (2022-yil 1-yanvar): qozoqlar — 32 509, ruslar — 1 562, ukrainlar — 157, tatarlar — 142, nemislar — 85, boşqalar — 303 kişi. Qozoqlar uluşi taxminan 92,93 %, ruslar 4,93 %.
Tuman Oynabuloq, Oqtoşti, Oqtov, Oqtubek, Boydali biy, Buğdoyiq, Yeraliyev, Jumajonov, Qorayoğoç, Seyfullin, Tögisken, Tselinniy qişloq okruglariga hamda Yangiorqa va Qiziljor kent hokimliklariga bölinadi. Rus tilidagi maqolaga köra, 2025-yilda bir qator qişloqlar (Ayşerak, Aqtasti, Bidayik, Qaraagaş, Qaramola, Kezen, Kirovo, Kliç, 117-km razyezdi, Urkendeu) tugatilgan.
Iqtisodiyoti
13Tumanda non va sut zavodlari, quriliş va transport korxonalari, lokomotiv deposi bor. Donli, sabzavot-poliz ekinlari yetiştiriladi; qoramol, qöy, eçki, ot boqiladi. Hududdan Jarik–Jezqazğon, Atasu–Qorajal temir yöllari hamda Qaraganda–Atasu–Qorajal, Jezqazğon–Qorajal avtomobil yöllari ötadi.
Sovet davrida oçilgan Jalin kömir koni 2009-yildan faol özlaştirilgan, 2010-yilda yillik işlab çiqariş 500 ming tonnaga yetgan. Tumanda Jayrem kon-boyitiş kombinatining qazib oliş quvvatlari va Qojal polimetall koni joylaşgan.
Madaniyati va diqqatga sazovor joylari
13Tumanda Oqtov (Aktau) qal'asining Kenesari xon vayron qilgan xarobalari va Qayip ota maqbarasi bor. Şuningdek, miloddan avvalgi 11–9-asrlarga oid bronza davri yodgorliklari guruhi — Oqsoy (Sintosi) stelalari hamda Ayuşat ğori joylaşgan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Janaarqa (tuman) // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/792 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAJanaarqa (tuman). (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/792
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/792
Raqamlarda
Aholi soni · 2022-yil
35 615 kişi
Manba: Wikidata (CC0)· bot muntazam yangilaydi, oxirgi marta 2026-yil 26-oktabr
Manbalar
2 ta manba- 1Wikidata: Q2726480wikidata.org · 1 ta fakt manbasi
- 2Wikidata: Q1046204wikidata.org · 1 ta fakt manbasi
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.