Samarra

Samarra (arabça: سَامَرَّاء, Sāmarrāʾ) — Iroqdagi şahar. U Saladin muhofazasida, Dajla daryosining şarqiy qirğoğida, Bağdoddan 125 kilometr şimolda joylaşgan. Şahar 2007-yilda UNESCO Butunjahon merosi röyxatiga kiritilgan.

Samarra qoldiqlari birinçi marta 1911—1914-yillarda nemis arxeologi Ernst Gersfeld tomonidan qazib örganilgan va Samarra madaniyatining nomi şu joydan olingan. Ingliz tilidagi Vikipediyada qazişmalar Gersfeld va Fridrix Sarre nomi bilan boğlangan. Samarra madaniyati Ubayd davri bilan bir vaqtda gullab-yaşnagan va miloddan avvalgi 5500-yildan 3900-yilgaça davom etgan.

Miloddan avvalgi 690-yilda Sennaxerib Sur-marrati şahrini qayta tiklagan; uning zamonaviy Samarra bilan aynanligi aniq emas. Qadimiy nomlari orasida yunonça Souma, lotinça Sumere va suryoniyça Sumra keltiriladi. Yoqut Hamaviyga köra, Nahravon kanalining şimoliy davomi Qatul al-Kisraviy Xusrav I davriga nisbat beriladi. Horun ar-Raşid davrida qazilgan qöşimça kanal şarafiga sakkizburçak şaklida reja bilan şahar qurilib, 796-yilda tugallanmay taşlab ketilgan.

836-yilda abbosiylar xalifasi Mu'tasim bu yerda yangi poytaxt va harbiy baza qurdi. Garnizonlar asosan Örta Osiyo, Eron va Şimoliy Afrikadan jalb qilingan askarlardan iborat edi. Xalifa Mutavakkil davrida şahar yanada rivojlandi: 847-yilda Samarra Katta masjidi va Malviya spiral minorasi qurildi. Rus tilidagi Vikipediyada masjidni xalifa al-Vosiq qurdirgani yozilgan. Nestorian patriarxi Sargis (860—872) patriarxal markazni Bağdoddan Samarraga köçirgan. 892-yilda Mutazid poytaxtni Bağdodga qaytargan; şahar kiçrayib, bozor markazi sifatida qolgan. 10-asrdan ziyoratgohga aylangan, 12—13-asrlarda daryo oqimi özgargaç savdo ahamiyatini yöqotgan.

Samarra jangi 1730—1735-yillardagi Usmonli—Fors uruşi davrida bölgan va 50 000 dan ortiq kişi qurbon bölgan. 1950-yillarda Samarra töğoni qurilib, Tartar köli hosil bölgan; köçirilganlar hisobiga şahar aholisi köpaygan. 2006-yil 22-fevralda al-Askariy masjidining oltin gumbazi portlatilgan, 2007-yil 13-iyunda ikkita minora vayron qilingan, 12-iyulda soat minorasi portlatilgan. Masjid 2009-yilda qayta oçilgan. 2014-yil iyunda şaharga IShID hujum qilgan, keyin Iroq kuçlari uni siqib çiqargan; Imom Dur maqbarasi şu yili vayron qilingan.

Samarra issiq çöl iqlimiga ega (Köppen: BWh). Yomğir asosan qişda yoğadi. Örtaça yillik harorat 22,7 °C, yillik yoğingarçilik taxminan 171 mm. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, şahar Dajla böyida 41,5 km ga çözilgan.

Aholisi 2003-yilda 348 700 nafar deb baholangan; rus tilidagi Vikipediyada 2002-yil uçun 201 700 nafar körsatilgan. Şahar an'anaviy ravişda sunniy arablar yaşaydigan hudud bölgan, 2007-yildan keyin şia aholisi keskin köpaygan.

Samarra arxeologik ob'ekti tarixiy şaharning rejasi, me'morçiligi va badiiy yodgorliklarining katta qismini saqlab qolgan. Şaharda al-Askariy ziyoratgohi bor: unda öninçi va ön birinçi şia imomlari Ali al-Hadiy va Hasan al-Askariy maqbaralari joylaşgan, şuningdek Hakima va Narjis dafn etilgan. Şu sababli şahar şialar uçun muhim ziyoratgoh hisoblanadi.

„Samarradagi uçraşuv“ hikoyasi Bobil Talmudida qayd etilgan; uni U. Somerset Moem qayta hikoya qilgan, Jon O'Hara esa şu nomdagi roman yozgan. 1968-yilgi Targets filmida ham bu hikoya aytiladi.