Dnepr

Dnepr (ukrainça: Dnіpro) — Ukraina şarqida, Dnepr daryosi böyida joylaşgan şahar va Dnepropetrovsk viloyatining ma'muriy markazi. U Ukrainaning törtinçi yirik şahri bölib, nomini daryodan olgan. 1926–2016-yillarda şahar Dnepropetrovsk deb atalgan.

Şahar hududida odamlar qadim zamonlardan beri yaşagan: rusça Vikipediyada paleolit davri izlari, keyinçalik kimmeriyaliklar, skiflar va slavyanlar qoldiqlari qayd etilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, hozirgi Samarskiy tumani hududidagi muhim daryo ötiş joyi kamida 1524-yildan savdo posyolkasi bölgan. 1635-yilda Polşa–Litva davlati Kodak qal'asini qurgan, 1645-yilda u qayta tiklangan. Qal'a atrofida kazaklarning Novyi Kodak şahri vujudga kelgan.

Yekaterinoslav nomi yozma manbada birinçi marta 1776-yil 23-aprelda Azov gubernatori Vasiliy Çertkovning Grigoriy Potemkinga hisobotida tilga olingan. 1784-yilda Yekaterina II farmoni bilan şahar qurilişi Dneprning öng qirğoğiga köçirildi. Inglizça Vikipediyaga köra, Preobrajenskiy sobori poydevori 1787-yilda qöyilgan.

Şahar nomlari: Yekaterinoslav (1776–1796), Novorossiysk (1796–1802, podşo Pol I davrida), yana Yekaterinoslav (1802–1926), Dnepropetrovsk (1926–2016; kommunistik rahbar Grigoriy Petrovskiy nomi bilan). 2016-yil 19-mayda Ukraina parlamenti şaharni Dnepr deb nomlaşni 344 deputatdan 247 tasining ovozi bilan tasdiqladi, 16 nafari qarşi böldi. Viloyat Konstitutsiyada hozirça oldingi nomni saqlab qolgan.

Şaharning taşkil topgan sanasi haqida turliça qaraşlar bor. Dastlab 1787-yil asos sanasi hisoblangan, 1972-yilda sovet rahbariyati 1776-yilni qabul qilgan. Ayrim tarixçilar buni Leonid Brejnev yubileyi bilan boğlaydi. Şahar kengaşi esa 1526-yilni, ya'ni Stara Samar kazak posyolkasi birinçi tilga olingan yilni asos sanasi deb belgiladi.

Şahar Ukraina markaziy qismida, daşt zonasida, Dnepr daryosining har ikki qirğoğida joylaşgan. Öng qirğoq Pridneprovye qirlarining etaklarida, asosan jarlar bilan ajralgan törtta tepalikda joylaşgan, çap qirğoq esa pasttekislikdir. Şahar hududida Dneprga Samara va Orel (kanal) daryolari quyiladi. Iqlimi nam kontinental, yozi issiq. Yillik örtaça harorat +9 °C, yanvarda −3,6 °C, iyulda +22,7 °C. Yiliga örtaça 569 mm yoğin yoğadi.

Şahar taxminan bir million aholiga ega. 2022-yilgi hisob-kitobga köra, aholisi 968 502 kişi. Rusça Vikipediyada 2025-yil 2-martdagi ma'lumot böyiça aholi 920 ming kişi deyilgan; 1976–2011-yillarda hamda 2017-yil oxiri — 2018-yil boşida aholi soni 1 milliondan oşgan.

Dnepr Ukrainaning yirik sanoat markazlaridan biri. Qora metallurgiya, metallga işlov beriş va maşinasozlik rivojlangan. Şaharda metallurgiya va quvur prokati zavodlari, kon-şaxta va metallurgiya jihozlari, stanok, elektrovoz, kombayn zavodlari, kimyo, quriliş materiallari, yengil va oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Sovet davrida şahar mudofaa va kosmik sanoatning asosiy markazlaridan biri bölgan va 1990-yillargaça xorijliklar uçun yopiq bölgan.

Şaharda Ukraina Fanlar akademiyasining ilmiy markazi, 9 ta oliy öquv yurti (2 ta universitet), 5 ta teatr (opera va balet teatri ham) va 3 ta muzey (badiiy va tarixiy) bor. Potyomkin saroyi (hozirgi Talaba saroyi, 18-asr oxiri) va Preobrajenskiy kafedrali sobori (19-asr) saqlanib qolgan.