Tswana

Tswana, öz nomi bilan Setswana — Janubiy Afrikaga xos bantu tili. Eskirgan nomlari orasida «çuana» (rusça manbada «çuana, çvana») ham bor.

Tswana bantu tillari guruhiga, soto-tswana kiçik guruhiga kiradi. Ingliz tilidagi manbaga köra, u sepedi va sesotho tillari, şuningdek sekgaladi bilan, ehtimol silozi tili bilan ham yaqin qarindoş.

Tilda taxminan 8,2 million kişi sözlaşadi. Tswana — Janubiy Afrika va Zimbabvening rasmiy tillaridan biri, Botsvana hamda Janubiy Afrikaning ayrim hududlarida, ayniqsa Şimoli-ğarbiy provinsiyada lingua franca vazifasini bajaradi. Şimoli-ğarbiy provinsiyada taxminan tört million kişi bu tilda gapiradi. Janubiy Afrikada eng köp sözlaşuvçilar Gauteng (taxminan 11%), Şimoliy Keyp va Şimoli-ğarbiy provinsiyada (70% dan ortiq) yaşaydi. Pretoriya şahrida şaharlaşgan şakli — sepitori qöllanadi. Namibiyada taxminan 10 000 kişi, Zimbabveda noma'lum miqdordagi sözlaşuvçi bor.

Rusça manbaga köra, Janubiy Afrikadagi tswanalar soni Botsvanadagidan köp. Biroq barça tswanalar bu tilda gapirmaydi: Janubiy Afrikada taxminan 20 000 tswana afrikaans tiliga ötgan. Şimoli-ğarbiy provinsiyada til şevalari tswana madaniyatidagi etnik guruhlarga (bakgatla, barolong, bakwena, batlhaping va boşqalar) qarab farqlanadi, yozma til esa bir xil.

Yozuv lotin alifbosiga asoslangan; bir neçta diakritik belgi, digraf va trigraf işlatiladi. Lablangan undoşlar «w» qöşiş bilan beriladi (gw, tshw, nyw). š harfi 1937-yilda kiritilgan; şu tovuş hanuzgaça ba'zan «sh» deb yoziladi. Rusça manbaga köra, 1937-yilgi islohotgaça š, tš, tšh örnida sh, c, ch yozilgan. ê va ô harflari darslik va ma'lumotnomalarda işlatiladi, kundalik yozuvda kam uçraydi.

Tilni tasvirlagan birinçi yevropalik nemis sayyohi Hinrich Liçtenstein bölib, u 1806-yilda batlhapinglar orasida yaşagan; asari 1930-yilda naşr etilgan. U tswanani xosa tilining şevasi deb xato hisoblagan.

Asosiy işni ingliz missioneri Robert Moffat qildi. Ingliz manbasiga köra, u 1826-yilda «Beçuana Spelling Book» va «A Beçuana Catechism»ni naşr etgan; rusça manba esa 1827-yilda bolalar uçun katexizis tarjimasi çop etilganini yozadi. 1830-yillardan Kuruman missiya stansiyasida Moffat kiçik bosmaxona taşkil etdi. 1857-yilda u Bibliyaning töliq tarjimasini naşr qildi. 1833-yilda missioner Jeyms Arçbell tswananing birinçi grammatikasini çiqardi (xosa grammatikasi asosida). 1841-yilda fransuz missioneri E. Casalis tilni xosadan alohida deb qaradi, 1882-yilgi asarida esa sepedi va sesotho tswanadan farqli ekanini qayd etdi. «Koranta ya Becoana» tswana tilidagi birinçi mustaqil afrikalik gazeta böldi; uning muharriri Solomon Plaatje edi.

Urğu qat'iy bölib, sözning oxirgidan oldingi böğiniga tuşadi va şu böğin çöziladi. Tilda ikki ton — yuqori va past — bor, past ton köproq uçraydi; tonlar yozuvda belgilanmaydi. Yuqori ton keyingi ikki böğinga tarqaladi (söz oxiridan taşqari).

Tilda uç xil klik undoş bor: tişli (c), yon (x) va alveolyar (q). Ingliz manbasiga köra, ular faqat undov va ideofonlarda işlatiladi va eskirmoqda. Rusça manba kliklar koysan tillaridan özlaşganini ta'kidlaydi. v va z tovuşlari faqat özlaşma sözlarda uçraydi.

Otlar töqqiz sinf va bitta kiçik sinfga bölinadi, har birining öz prefiksi bor.