Qizilörda
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Qizilörda (qozoqça: Qizilorda) — Qozoğistondagi şahar, Qizilörda viloyatining markazi. Şahar Sirdaryo böyida joylaşgan; u 1925–1927 (ayrim manbalarda 1929) yillarda Qozoğiston poytaxti bölgan.
Tarixi
13Şaharning vujudga keliş yili manbalarda turliça körsatilgan: özbekça Vikipediyaning bir qismida 1820-yillar va 1818-yil, rusça Vikipediyada 1820-yil (boşqa ma'lumotlarga köra 1817), inglizça Vikipediyada 1817-yil. Hammasida u Qöqon xonligining Oqmaçit (Oq meçit) qal'asi sifatida taşkil topgani aytiladi. Nomi şahar markazidagi oq ğiştdan qurilgan maçitning rangidan olingan, deyiladi.
1853-yilda general V. A. Perovskiy boşçiligidagi rus qöşinlari qal'ani egalladi. Qal'a Perovskiy forti, keyinroq Perovsk deb ataldi. 1867-yilda u Sirdaryo uyezdining markaziga aylandi. 1905-yilda Orenburg–Toşkent temir yöli işga tuşgaç, şaharda vokzal va depo qurilgan. 1917-yil oktyabrida şaharda sovet hokimiyati örnatildi.
1922-yilda şaharga Oqmaçit nomi qaytarildi, 1925-yilda esa Qizilörda (rus tilida Kzil-Orda, «Qizil poytaxt») deb ataldi. Rusça Vikipediyaga köra, bu Qozoğiston muxtor respublikasi poytaxtining Orenburgdan köçirilişi bilan boğliq. Poytaxt 1927-yilda Olma-otaga köçirilgan, biroq amalda köçiş 1929-yilda bölgan. 1938-yildan şahar Qizilörda viloyatining markazi. 1997-yil 17-iyunda nomning rus tilidagi yozilişi qozoq tiliga mos ravişda özgartirildi.
Geografiyasi
13Şahar Sirdaryo böyida, dengiz sathidan taxminan 125–135 m balandlikdagi tekislikda joylaşgan va daryo böylab 10 km dan ortiq çözilgan. Atrofida şoli dalalari bor. Iqlimi keskin kontinental: yozi issiq va quruq, qişi sovuq va kam qorli. Iyulning örtaça harorati +26…+29 °C.
Aholisi
13Aholi soni turli yillarda: 157,8 ming (2002), 201 ming (2012), 268 908 (2015), 315 550 (2023, rusça Vikipediya). Inglizça Vikipediyada 2020-yil uçun 242 462 kişi (atrofdagi posyolkalar bilan 312 861) körsatilgan. 2021-yil boşida qozoqlar 93,72 %, ruslar 3,03 %, koreyslar 1,86 % ni taşkil etgan. Qöqon xonligi davrida şaharda özbeklar köpçilik bölgan, deyiladi.
Iqtisodiyoti
13Şahar şolikorligi bilan tanilgan; şaharda ikkita guruç zavodi işlaydi. Quriliş materiallari va uysozlik kombinatlari, oziq-ovqat sanoati mavjud. Sellyuloza-karton zavodi, poyabzal, tikuvçilik va trikotaj fabrikalari yopilgan. 1980-yillar örtasidan viloyatda neft va gaz qazib oliş rivojlangan.
Madaniyati va diqqatga sazovor joylari
13Şaharda musiqali-drama teatri, tarixiy-ölkaşunoslik muzeyi, Qorqut Ota nomidagi universitet bor. Diqqatga sazovor joylar: Aytboy maçiti (1878), Muqaddas Qozon xudo onasi çerkovi (1896), vokzal binosi (1905), Qizilörda gidrouzeli (1956), Qorqut Ota haykali.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Qizilörda // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/842 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAQizilörda. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/842
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/842
Raqamlarda
Aholi soni · 2021-yil
271 ming kişi
+43,8 %2009-yilga nisbatan
Manba: Wikidata (CC0)· bot muntazam yangilaydi, oxirgi marta 2026-yil 26-oktabr
Manbalar
2 ta manba- 1Wikidata: Q491123wikidata.org · 1 ta fakt manbasi
- 2Wikidata: Q2996747wikidata.org · 1 ta fakt manbasi
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.