Tsonga

Tsonga (öz nomi — Xitsonga) — Tsonga xalqi sözlaşadigan bantu tili. Mozambikda u Çangana deb ham ataladi, rusça manbada esa «şangaan» nomi ham keltiriladi. Til yozma til sifatida standartlaştirilgan.

Tsonga bantu tillari guruhiga kiradi. Gatri tasnifida u S zonasiga (kodi S.53) kiradi; bu zona janubiy bantu tillariga mos keladi va unga zulu hamda sesoto tillari ham kiradi. Rusça maqolada K. M. Dokga tayanib, tsonga tsva va ronga tillari bilan ziç birlik hosil qilişi aytiladi. Inglizça maqolaga köra, tsonga tsva va ronga bilan özaro tuşunarli, «Tsonga» nomi esa köpinça uçala tilni birlaştiruvçi umumiy atama sifatida işlatiladi (Tswa-Ronga, S.50). Rusça maqolada tsongani nguni guruhiga kiritiş kerak, degan fikr ham mavjudligi qayd etilgan.

Tilda oltita lahja ajratiladi: xiRonga, xiHlanganu, xiBila, xiDjonga, xiN'walungu va xiHlengwe. Janubiy Afrikadagi boşqa körinişlar ularning şevalari hisoblanadi. Lahjalar orasida fonetik farqlar bor: masalan, janubiy lahjalarda r tovuşi palatalroq, Maputo şahri lahjasida esa dentalroq talaffuz qilinadi.

Til Janubiy Afrika Respublikasining Limpopo, Gauteng va Mpumalanga provinsiyalarida, şuningdek Mozambik, Zimbabve va Esvatinida tarqalgan. Tsonga JARda rasmiy til; inglizça manbaga köra, Zimbabve Konstitutsiyasida u Şangani nomi bilan rasmiy til sifatida tan olingan, Esvatinida esa rasmiy emas. Ethnologue ma'lumotiga köra, 2015-yilda dunyoda 4 009 000 sözlaşuvçi bölgan.

2011-yilgi JAR aholi röyxatiga köra, mamlakatda 2 277 148 kişi bu tilda sözlaşgan (aholining 4,5 %). Limpopoda 906 325, Gautengda 796 511, Mpumalangada 416 746 kişi. Sözlaşuvçilar soni ösgan: 1996-yilda 1 756 105, 2006-yilda 1 992 207. Ethnologue baholaşiça, 2006-yilda Mozambikda 1 710 000 kişi (Maputo va Gaza provinsiyalarida) tsongada sözlaşgan; 1993-yilda Esvatinida taxminan 19 000 kişi.

JARda beşinçi sinfgaça ta'lim mintaqaviy tillarda, jumladan tsongada olib boriladi. Mozambikda Afrika tillari 2003-yilda maktab dasturiga kiritilgan.

Tsonga yozuvi lotin alifbosiga asoslangan. Inglizça manbaga köra, çöziq unlilar ikkitalab yoziladi, burun unlilari yozuvda farqlanmaydi.

Şveysariyalik missioner Anri Aleksandr Yunod 1890–1920-yillar oraliğida tilni örgangan va uning Mozambik hududida 1400-yillargaça şakllanganini taxmin qilgan. U şunday yozgan: «tsonga tili mamlakatning ilk aholisi tomonidan 500 yildan ortiq vaqt oldin ham sözlaşilgan».

Yunod, Anri Berto va Ernest Kryo imloni standartlaştira boşlagan; til dastlab «Sigvamba» deb atalgan, biroq bu atama xalqqa notaniş bölgani uçun Tonga/Tsonga nomi qöllangan. Missionerlar Injilni ingliz va sesoto tillaridan tsongaga tarjima qilgan. Rusça manbaga köra, birinçi kitob 1883-yilda Berto tomonidan naşr etilgan. 1996-yilda til JAR Konstitutsiyasida Xitsonga nomi bilan rasmiy til deb tan olingan.

Tsonga nomining kelib çiqişi haqida uç nazariya bor: Dzonga («janub») sözidan; Çopi va Tembe guruhlarining qadimiy Tonga/Thonga nomidan; yoki «şarq» ma'nosidagi vurhonga sözining ildizi Rhongadan. Oxirgisi eng köp qabul qilingani aytiladi.

Grammatik tuzilişi bantu tillariga xos: agglyutinativ, ot sinflari rivojlangan. Inglizça manbada gap tartibi ega–kesim–töldiruvçi deyilgan. Rusça maqolada 8 ot sinfi sanalgan (mu-va, mu-mi, yin-tin, ri-tin, ri-ma, vu-ma, şi-swi, ku); ularda grammatik jins yöq. Misol: munhu «inson» — vanhu «odamlar».

Fonetikada undoşlar boy: oddiy va nafasli jarangli undoşlar farqlanadi. Böğin deyarli doim unli bilan tugaydi, köp böğinli sözlarda urğu odatda oxirgidan oldingi böğinga tuşadi. Nguni tillaridan farqli, tsongada klik undoşli sözlar juda kam.

Fe'llar infinitivi odatda ku- old qöşimçasi bilan boşlanib, -a bilan tugaydi. Hozirgi zamon olmoş va fe'l orqali, kelasi zamon ta yordamida, ötgan zamon esa -ile yoki oxirgi a ning e ga almaşişi bilan hosil qilinadi.

Tsongada zulu tilidan köp özlaşmalar bor; şuningdek ingliz, afrikaans va portugal tillaridan sözlar kirgan: kereke «church» (kerk), tafula «table» (tafel), movha «car».