Dnepropetrovsk viloyati

Dnepropetrovsk viloyati (ukrainaça: Dnipropetrovska oblast) — Ukraina janubi-şarqidagi viloyat. U 1932-yil 27-fevralda taşkil etilgan va Dnepr daryosining örta oqimi havzasida joylaşgan.

Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, 6–8-asrlarda Dnepr qirğoqlarida slavyanlarning dastlabki aholi punktlari paydo bölgan. Kiyev Rusi davrida (9–12-asrlar) Dnepr “varyaglardan yunonlarga” savdo yölining asosiy qismi bölgan. 15-asrda Litva Buyuk knyazligi va Qrim xonligi çegarani Dnepr böylab, şarqda Samara daryosi böylab belgilagan; şu davrda kazaklar kuç sifatida paydo bölgan. 1654-yilgi Pereyaslav şartnomasidan söng hudud Moskva davlati ta'siriga ötgan. Yekaterinoslav şahri 1776-yilda asos solingan, 1802-yilda Yekaterinoslav guberniyasi taşkil etilgan.

1926-yilda Yekaterinoslav şahri ukrain sovet rahbari Grigoriy Petrovskiy nomi bilan Dnepropetrovsk deb özgartirilgan. 1932-yilda Ukraina SSR viloyatlarga bölinganda Dnepropetrovsk viloyati dastlabki viloyatlardan biri bölgan; şu yilning yozida uning şarqiy qismlaridan Donetsk viloyati ajratilgan. 1991-yilgi referendumda viloyatda ovoz berganlarning 90,36 foizi Ukraina mustaqilligi deklaratsiyasini qöllab-quvvatlagan. 2016-yil may oyida Dnepropetrovsk şahri Dnepr deb qayta nomlangan. Viloyat nomi Konstitutsiyada körsatilgani uçun darhol özgartirilmagan; 2019-yilda Oliy Rada uni Siçeslav viloyati deb özgartiriş böyiça konstitutsiyaviy tuzatiş qabul qildi, biroq nomni almaştiriş jarayoni töxtab qolgan.

Viloyatning maydoni: 31,9 ming km² (rus tilidagi Vikipediyada 31 923 km², ingliz tilidagi Vikipediyada 31 974 km²). U şimolda Poltava va Xarkov, şarqda Donetsk, janubda Xerson va Zaporijye, ğarbda Nikolayev va Kirovograd viloyatlari bilan çegaradoş. Yer yuzasi tölqinsimon tekislik: ğarbda Dnepr böyi qirlari, markaziy qismida Dnepr böyi pasttekisligi bor. Iqlimi mö'tadil kontinental; yanvarning örtaça harorati taxminan −5 °C, iyulniki taxminan +22 °C. Yillik yoğin 400–490 mm. Eng yirik daryosi — Dnepr; Orel, Samara, Ingulets kabi irmoqlari bor. Tuproği asosan qoratuproq. Eng yirik örmon — Samara örmoni (taxminan 15 ming gektar); eng yirik qöriqxona — Dnepr-Orel tabiiy qöriqxonasi.

Rus tilidagi Vikipediyaga köra, 2020-yilda aholi 3 176 648 kişi, ingliz tilidagi Vikipediyaga köra 2022-yilda taxminan 3 096 485 kişi. 2001-yilgi röyxatga köra ukrainlar 79,3 %, ruslar 17,6 %, belaruslar 0,8 %, yahudiylar 0,4 % ni taşkil etgan. Ona tili böyiça 67 % ukrain, 32 % rus tilida sözlaşgan. Özbekça Vikipediyada 1997-yilda aholi 3811 ming kişi deb körsatilgan. Ma'muriy markaz va eng yirik şahar — Dnepr; boşqa yirik şaharlar: Krivoy Rog, Kamenskoye, Nikopol, Pavlograd. 2020-yil iyulidan viloyat 7 tumanga bölingan.

Viloyatda sanoat yetakçi örinda. Krivoy Rog temir rudasi havzasi Ukrainada birinçi örinda turadi, Nikopol marganets havzasi esa dunyodagi eng yirigi deb ta'riflanadi. Viloyatda kömir, kaolin, granit, neft va gaz ham qazib olinadi. Qora metallurgiya, maşinasozlik, kimyo, quriliş materiallari, oziq-ovqat va yengil sanoat rivojlangan. Qişloq xöjaligida buğdoy, makkajöxori, arpa, kungaboqar, qand lavlagi yetiştiriladi; çorvaçilik, boğdorçilik va baliq ovlaş ham mavjud. Transportda temir yöl, avtomobil va Dnepr daryosi muhim; yirik portlar — Dnepr, Kamenskoye va Nikopol.

Özbekça Vikipediyaga köra viloyatda 11 oliy öquv yurti, 7 teatr va 6 muzey bor. Tabiiy diqqatga sazovor joy — Samara örmoni: unda yuzlab eski daraxtlar, 102 turdagi uya quruvçi quş uçraydi, ayrimlari Ukraina Qizil kitobiga kiritilgan. Ternovka yaqinida diametri 11 km bölgan Ternovskiy meteorit krateri joylaşgan.