Ktesifon

Ktesifon — hozirgi Iroq hududidagi qadimiy şahar. U Parfiya va Sosoniylar davlatlarining poytaxti bölgan, sönggi antik davrning yirik şaharlaridan biri hisoblangan. Hozirgi Bağdod yaqinida joylaşgan.

Bu yerda parfiyaliklarning harbiy tayanç punkti bölgan. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, şahar miloddan avvalgi 120-yillar oxirida Parfiya şohi Mitridat I tomonidan Salavkiyaning qarşisida taşkil etilgan harbiy lager örnida barpo etilgan. Özbekça Vikipediyada esa Parfiyaning tayanç punkti miloddan avvalgi 3-asrdan boşlab mavjud bölgani aytiladi. Miloddan avvalgi 58-yil atrofida, Orod II davrida şahar davlat poytaxtiga aylangan. Strabonning yozişiça, parfiya şohlari bu yerda qişlagan, sababi havosi soğlom bölgan.

Rim imperatorlari Ktesifonni bir neça marta egallagan. Trayan 116-yilda şaharni oldi, ammo Adrian 117-yilda uni qaytarib berdi. 164-yilda sarkarda Avidiy Kassiy şaharni egalladi, lekin sulh tuzilgaç tark etdi. 197-yilda Septimiy Sever şaharni talon qilib, aholining bir qismini qullikka sotdi.

226-yilga kelib şahar Sosoniylar qöliga ötdi va ularning poytaxtiga aylandi. Sosoniylar davrida u kengaytirilib, gullab-yaşnadi; arabça al-Madoin, aramey tilida Mahoze nomi bilan tanilgan. 233-yilda Aleksandr Sever şaharga yuriş qildi, biroq Ardaşir I qarşisida mağlub böldi. 283-yilda imperator Kar şaharni talon qildi. 363-yilda şahar yonida Ktesifon jangi bölgan. 627-yilda Vizantiya imperatori Irakliy şaharni qamal qildi va forslar uning sulh şartlarini qabul qilgaç, çekindi. 628-yilda vabo epidemiyasi şaharni ham qamrab olgan.

637-yilda şahar arablar tomonidan bosib olindi. Sosoniy xonadoni, zodagonlar va qöşinlar qoçib ketganidan keyin şahar böşab qolgan edi. Bağdod barpo etilgaç (762-yil), Ktesifon ahamiyatini yöqotdi. Inglizça Vikipediyaga köra, xalifa al-Mansur Bağdod qurilişi uçun kerakli materialning bir qismini Ktesifon xarobalaridan olgan.

1915-yil noyabrida Ktesifon xarobalarida Birinçi jahon uruşi davrida Usmonlilar va Britaniya qöşinlari örtasida yirik jang bölgan. Bağdodga yurgan inglizlar mağlub bölib, qamalda qolgan va taslim bölgan.

Arxeologik qazişmalar: 1928–1929-yillarda Nemis Şarq jamiyati ekspeditsiyasi (Oskar Reyter rahbarligida), 1931–1932-yillarda Berlin davlat muzeylari va Metropolitan muzeyining qöşma ekspeditsiyasi (Ernst Kyunel rahbarligida) işlagan. 1960-yillar oxiri va 1970-yillar boşida Turin universiteti italyan guruhi Xusrav II saroyini tiklaş ustida işlagan. 2013-yilda Iroq hukumati Toq Kasroni tiklaş uçun şartnoma tuzgan.

Şahar Dajla daryosi böyida, Bağdoddan taxminan 35 km janubi-şarqda, al-Madoin yaqinida joylaşgan. Rusça Vikipediyada masofa 32 km deb berilgan. Maydoni 30 km² bölgan; bu 4-asrdagi Rimning 13,7 km² maydonidan ikki baravardan köp. Özbekça Vikipediyada şahar Furot daryosining çap qirğoğida deb yozilgan, inglizça Vikipediyada esa Dajlaning şarqiy qirğoğida.

Şahar bir neça qismdan iborat bölgan: şarqiy tomonda «Eski şahar» va Sosoniylarning Oq saroyi, janubda Aspanbar (Toq Kasro şu yerda bölgan), ğarbda Veh-Ardaşir, uning janubida Valaşabad.

Sosoniylar davrida aholi aralaş bölgan: aramiylar, forslar, yunonlar va ossuriyaliklar yaşagan. Nasroniylik, yahudiylik va zarduştiylik tarqalgan edi. 497-yilda birinçi Şarqiy suriyalik patriarx Mar Babay I öz örnini Salavkiya-Ktesifonda belgilagan. Manixeylar ham bu yerda bölgan. Arablar bosqinidan keyin aholining köp qismi şahardan ketgan, forslarning bir qismi qolgan.

Eng közga köringan saqlanib qolgan inşoot — Toq Kasro (Ktesifon arçasi, Çosroes arki). U qirollik saroyining bir qismi bölgan, eramizning 3–6-asrlariga oid deb taxmin qilinadi va hozir Salman Pak şahrida joylaşgan. Sosoniylarning saroy harobalari ham saqlangan.