Southern Ndebele
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Southern Ndebele (öz nomi bilan isiNdebele) — bantu tillarining nguni guruhiga mansub til. U Janubiy Afrika Respublikasida ndebele xalqi orasida tarqalgan va mamlakatdagi rasmiy tillardan biri hisoblanadi.
Tasnifi
13Til bantu tillari oilasining nguni guruhiga kiradi. Ingliz tilidagi Vikipediyada u «Nguni yoki Zunda» tasnifiga mansub deb körsatilgan. Uni Şimoliy Ndebele (Zimbabve ndebelesi, u ham isiNdebele deb ataladi) bilan, şuningdek Limpopoda gapiriladigan Şimoliy Transvaal ndebelesi (Sumayela ndebelesi, Sindebele) bilan adaştirmaslik kerak; oxirgisi Southern Ndebele'ga yaqinroq.
Rus tilidagi Vikipediyada uç dialekt guruhi sanalgan: Şimoliy ndebele, Janubiy ndebele va Transvaal ndebelesi.
Tarqalişi va sözlaşuvçilar
13Til asosan Mpumalanga provinsiyasida (xususan KwaNdebele hududlarida), şuningdek Gauteng, Limpopo va Şimoli-Ğarbiy provinsiyada tarqalgan. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, unda taxminan 2 million kişi gaplaşadi, asosan ndebele xalqi vakillari.
Rasmiy til sifatida maqomi haqida manbalar bir-biriga mos kelmaydi: rus tilidagi Vikipediya uni mamlakatdagi 11 ta rasmiy tildan biri deydi, ingliz tilidagi Vikipediya esa Janubiy Afrika Respublikasidagi ön ikkita rasmiy tildan biri deb körsatadi.
Yozuvi
13Tilda özgartirilgan lotin alifbosi qöllanadi. Xususiyati — klik undoşlarini digraflar bilan belgilaş: c [ǀ], q [!], x [ǁ].
Tarixi
13Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, til uzoq yillar davomida çetga surilgan. Aparteid davridagi ndebele bantustoni KwaNdebele taşkil etilgunga qadar tilda oçiq gapiriş tavsiya etilmagan. Köp sözlaşuvçilar zulu tilini afzal körgan, çunki maktabda şu til örgatilgan. Hozir, ayniqsa ma'lumotli sözlaşuvçilar, tilni farzandlari uçun uy tili sifatida tanlaydi va özaro muloqotda işlatadi.
Isikhethu iborasi «janubiy ndebeleça gapiriş yoki iş tutiş usuli» ma'nosida tuşuntiriladi. Ingliz tilidagi Vikipediya ndebele xalqining tarixini qirol Ndebeledan boşlanuvçi nasabnoma orqali bayon qiladi; unda qirol Musi va uning öğillari (Skhosana, Manala, Ndzundza va boşqalar) tilga olinadi. Şuningdek, Southern Ndebele nguni ildizlarini saqlab qolgan holda sotho tillari ta'sirini olgani aytiladi.
Xususiyatlari
13Fonologiyada uçta klik undoşi, ikki tonli (yuqori va past) tizim va rivojlangan undoşlar tizimi qayd etilgan. Ingliz tilidagi Vikipediyada nt, nd, k, mf, mv undoşlari köpinça allofonlarga ega ekani aytiladi.
Morfologiyada bantu tillariga xos ot sinflari tizimi bor; rus tilidagi Vikipediya 18 sinfni körsatadi. Ot prefiks va negizdan iborat, masalan umuntu («kişi»). Fe'l tizimida köp şaxsli tuslaniş, zamon va mayllarning rivojlangan tizimi hamda yasovçi qöşimçalar bor. Gapda asosiy söz tartibi — ega–kesim–töldiruvçi (SVO).
Namuna: «Sikhuluma isiNdebele» — «Biz ndebeleça gaplaşamiz».
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Southern Ndebele // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/87 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APASouthern Ndebele. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/87
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/87
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.