Kalgari

Kalgari — Kanadaning ğarbiy qismidagi, Alberta provinsiyasida joylaşgan şahar. U provinsiyaning eng yirik şahri bölib, transport yöllari tuguni va muhim sanoat hamda savdo markazi hisoblanadi.

Kalgari hududida yevropaliklar paydo bölişidan oldin kamida 11 000 yil davomida klovisgaça madaniyat vakillari yaşagan. 1787-yilda xaritaçi Devid Tompson Bou daryosi böyida piykuni hindulari bilan qişlagan; u bu hududga kelgan ilk ma'lum yevropalik bölgan. Hududga joylaşgan ilk ma'lum yevropalik — 1873-yilda Jon Glenn.

1875-yilda bu yerda Şimoli-ğarbiy otliq politsiya posti taşkil etildi. Dastlab u Fort-Brizbua deb atalgan, 1876-yilda polkovnik Jeyms Makleod uni Fort-Kalgari deb qayta nomladi. Nom Şotlandiyadagi Mull orolidagi Kalgari nomidan olingan. Rus Vikipediyasiga köra, nomning kelib çiqişi haqida umume'tirof etilgan yagona talqin yöq: Mull orolidagi muzey uni qadimiy island tilidagi kald gart — «sovuq boğ» deb izohlaydi, boşqa talqin esa gal tilidagi Cala ghearraidh («qirğoqdagi ötloq») iborasiga borib taqaladi.

1883-yilda şaharga Kanada Tinç okeani temir yöli yetib keldi va Kalgari muhim savdo hamda qişloq xöjaligi markaziga aylana boşladi. 1884-yilda u town maqomini oldi va ilk mer Jorj Merdok saylandi. 1894-yilda ustavi özgartirilib, yuqoriroq (city) maqom berildi. 1896–1914-yillarda bepul yer berilişi tufayli köçmançilar oqimi keldi. 1912-yildan ötkazilib kelinayotgan Kalgari Stampidi qişloq xöjaligi mahsulotlari kiçik körgazmasidan yirik tadbirga aylandi.

Albertada neft 1902-yilda topilgan, ammo uning katta zaxiralari 1947-yilda aniqlangaç, Kalgari neft bumi markaziga aylandi. Aholi 1971-yildagi 403 000 kişidan 1989-yilda 675 000 ga, 2007-yilda esa 1 020 000 ga yetdi. 1980-yillar boşidagi inqirozdan söng iqtisodiyot xilma-xillaşdi. 2018-yil 13-noyabrdagi referendumda iştirokçilarning 56,4 foizi (171 750 kişi) 2026-yilgi Qişki olimpiada öyinlarini ötkazişga qarşi ovoz berdi.

Şahar Qoyali toğlar etaklari va Kanada preriyalari oraliğidagi ötiş zonasida, Bou va Elbou daryolari qöşiliş joyida joylaşgan. U Qoyali toğlar suvayirğiçidan taxminan 80 km şarqda, Edmontondan qariyb 280–294 km janubda (manbalarda raqamlar farq qiladi) joylaşgan. Şahar markazining dengiz sathidan balandligi taxminan 1048 m, maydoni 726,5 km² (2006). Iqlimi odatda quruq, ziç ösimlik asosan daryo vodiylarida uçraydi. Kalgarida 180 dan ortiq mikrorayon bor; ularning ba'zilari avval alohida şaharçalar bölgan.

Özbekça Vikipediyada aholisi 819,3 ming kişi (1996) deb berilgan. Ingliz Vikipediyasiga köra, 2021-yilda şahar aholisi 1 306 784, metropoliten hudud aholisi 1 481 806 kişi bölib, Kalgari Kanadada aholi soni böyiça uçinçi şahar.

Kalgari iqtisodiyoti neft sanoati, qişloq xöjaligi va turizm bilan boğliq. Neftni qayta işlaş, kimyo, maşinasozlik va oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Şuningdek, moliya xizmatlari, kino, transport va logistika, texnologiya va boşqa sohalar rivojlangan. Kanada Tinç okeani temir yölining boş boşqarmasi şaharda joylaşgan.

Şaharda universitet bor, u qişki kurort hisoblanadi. 1988-yilda Kalgarida 15-Qişki olimpiada öyinlari ötkazildi — bu Kanada şahri uçun birinçi holat edi. Har yili iyulda ötkaziladigan Kalgari Stampidi dunyoga maşhur. Yaqin atrofdagi Banf, Leyk-Luiz va Kanmor kurortlariga turistlar Kalgari orqali ötadi.