South African Sign Language

Janubiy Afrika işora tili (inglizça: South African Sign Language, SASL; afrikaansça: Suid-Afrikaanse Gebaretaal) — Janubiy Afrikada karlar işlatadigan asosiy işora tili. 2001-yilda hukumat bu til uçun Milliy til bölinmasini tuzgan.

SASL Janubiy Afrikada işlatiladigan yagona qöl tili emas, biroq mamlakatda aynan u işlatiladigan til sifatida tarğib qilinadi. Janubiy Afrikadagi karlar tarixan yagona guruh hosil qilmagan. Amerika işora tili (ASL) ham ayrim karlar tomonidan qöllanadi, mahalliy işora tillarining aksariyatida ASL ta'siri seziladi. Manbalarda keltirilişiça, mamlakatda işora şaklidagi oğzaki tilning ön ikkitagaça turli tizimi bor.

Mamlakatda 600 000 kar va eşitiş qobiliyati pasaygan 1,4 million kişi bor, ammo bu raqam SASLda muloqot qiladiganlar sonini aniq körsatmaydi. Baholar 700 000 dan 2 million nafargaça özgaradi. Aholini röyxatga olişda buni ölçaş sörovi Inson fanlari tadqiqot kengaşiga (HSRC) yuborilgan (2011-yil röyxati munosabati bilan).

Televideniyedagi yangiliklarda SASL işlatiladi. Parlamentda ham işora tili qöllanadi, lekin turli tarjimonlar bir xil mavzu uçun turliça işoralardan foydalanişi ma'lum. Mamlakatda karlar uçun 40 ga yaqin maktab bor, köpçiligi SASLning biror turidan foydalanadi. 2011-yilga kelib DeafSA tarjimonlar reyestrida 84 SASL tarjimoni bölgan; ulardan 43 nafari heç qanday tayyorgarlikdan ötmagan, 31 nafari 240 soatlik öqişni tugatgan, 10 nafari qöşimça 3 yillik tajriba va yana 480 soatlik öqişga ega bölgan. SATI/DeafSA tomonidan akkreditatsiya qilingan tarjimonlar yetti nafar.

Manbalarda SASLning an'anaviy yozuvi haqida ma'lumot yöq. Taşqi havolalar orasida SASL işoralarini grafik şaklda aks ettiruvçi Sutton SignWriting luğati qayd etilgan.

1863-yilda irlandiyalik rohibalar karlar uçun öquv dasturlarida iştirok eta boşlagan. Irland işora tili dastlab fransuz işora tili ta'sirida bölgani va dunyodagi, jumladan Janubiy Afrikadagi işora tillariga sezilarli ta'sir körsatgani aytiladi. 1874-yilda Keyptaunda irlandiyalik kar ayol Bridget Lynne Grimley kar va soqovlar institutini taşkil etgan. 1877-yildan Dominikan rohibalari Durban yaqiniga joylaşa boşlagan; 1884-yilda Germaniyadan kelgan opa Stephanie Hanşuber oğzaki (oralizm) usulini joriy etgan. 1881-yilda Vorsesterda De La Bat maktabi oçilgan, 1888-yilda esa «King William's Town Convent School for the Education of the Deaf» rasman oçilgan.

Keyingi voqealar: 1920-yilda kar maktablarida oralizm qabul qilingan; 1934-yilda yevropalik va yevropalik bölmaganlar maktablari ajratilgan; 1941-yilda «qora tanli karlar uçun» birinçi maktab oçilgan; 1984-yilda Ta'lim va tayyorlaş departamenti maktablarida öqitiş tili ona tilidan inglizçaga özgartirilgan. 1995-yilda Janubiy Afrika karlar milliy kengaşi Janubiy Afrika karlar federatsiyasiga (DeafSA) aylantirilgan; bu yagona işora tilini işlab çiqiş va qabul qiliş hamda oralizm örniga işora tilini tarğib qiliş kabi siyosiy özgarişlarga olib kelgan. 1996-yilgi Konstitutsiyada işora tili (SASL deb aniq körsatilmagan holda) tarğib qilinadigan til sifatida tilga olingan. Tarixiy dalillar kam bölgani uçun SASLda irland, britaniya va amerika ta'siri aralaşgan deb taxmin qilinadi.

Kar bolalar maktablari asosan özgarmay qolgan: turli maktablarda turli işora tizimlari qöllanadi, ayrimlarida esa har qanday işora tilidan foydalaniş rağbatlantirilmaydi yoki öqitilmaydi.

Işora tili törtta qonunda tilga olingan: Konstitutsiya, Rasmiy tillardan foydalaniş töğrisidagi qonun, Janubiy Afrika maktablari töğrisidagi qonun va Pan-Janubiy Afrika til kengaşi töğrisidagi qonun. 2023-yilgaça SASL ham, boşqa işora tili ham mamlakatning rasmiy tili bölmagan. 2022-yil mayida SASLni rasmiy til qiluvçi 18-Konstitutsiyaviy tuzatiş loyihasi jamoatçilik muhokamasiga çiqarilgan, 2023-yil mayida parlamentda ovozga qöyilgan va 2023-yil 19-iyulda qonun sifatida imzolangan. Maktablar töğrisidagi qonunga köra, maktab til siyosatida «tan olingan işora tili» boşqa ön bir rasmiy til bilan teng baholanadi, SASL esa kar öquvçilar ta'limida öqitiş tillaridan biri sifatida qabul qilingan.

SASL töliq bir xil emas va rivojlanişda davom etadi. Foydalanuvçilarning geografik tarqoqligi va oldingi ta'lim siyosati tufayli mahalliy şevalar va köp variantli işoralar mavjud. Standartlaştirişga oid dastlabki urinişlar (1980-yilgi «Talking to the Deaf», 1994-yilgi SASL luğati) bugun faqat tarixiy yozuv sifatida işlatilişi mumkin. Kundalik televizion eşittirişlar tilga milliy yaxlitlik beradi. Mintaqaviy farqlar bölişi mumkin, biroq mamlakatning turli joylaridan kelgan işoraçilar bir-birini yaxşi tuşunadi, masalan, har yilgi Karlar forumida. Turli til jamoalarida turli işora tillari bor degan keng tarqalgan fikr, materialga köra, boşqa jamoa tarjimonlarini tuşunmaslikdan kelib çiqqan: bunday tarjimonlar aslida işora tilida emas, balki «işorali ingliz», «işorali xosa» kabi sun'iy kodlarda işlaydi.

Barmoq alifbosi harflar va raqamlarni ifodalaş uçun qöllanadi, oğzaki tillardan söz özlaştiriş, şaxs, joy va narsa nomlarini yoziş vositasi. Köp işlatiladigan ayrim sözlar «qotib» mustaqil işoraga aylanadi: masalan, Keyptaun işora-nomlaridan biri C va T harflarini öz içiga oladi, iyul oyi esa köpinça «J-L-Y» deb qisqartiriladi. Barmoq alifbosi mavjud işoralar örnini bosmaydi, çunki sekinroq va qabul qiliş qiyinroq; özlaşma sözlar uçun u ikki tomonning oğzaki tilni (ingliz, sotho, afrikaans va b.) bilişiga boğliq. Şaxs nomlari köpinça vaqtinça barmoq alifbosida körsatiladi, töğri işora-nom kelişilgunça.

Işora-nomlar joy, şaxs yoki taşkilot nomlariga boğlangan maxsus işoralar bölib, köpinça közga taşlanadigan jismoniy belgiga asoslanadi. Masalan, Nelson Mandela işora-nomi tekis B-şakldagi qöl bilan boşdagi soç çiziği böylab yurgiziş orqali, ABSA banki nomi esa ikki qöl bilan kompaniya logotipidagi harakatni takrorlab körsatiladi.