Olmaliq

Olmaliq — Özbekistonning Toşkent viloyatidagi şahar. 1951-yildan şahar maqomiga ega va mamlakatdagi eng yirik rangli metallurgiya markazi hisoblanadi.

Bir versiyaga köra, „Olmaliq“ nomi „tegilmagan joy“ yoki „zabt etilmagan joy“ ma'nosini bildirişi mumkin. Boşqa versiyaga köra, nom „olma“ sözidan olingan va „olma köpligi“ ma'nosini anglatadi.

Olmaliq yaqinida, Ohangaron daryosining çap qirğoğida örta asrlarda Tunket nomi bilan maşhur bölgan qadimiy Imloq manzilgohi joylaşgan. Tunket milodiy 6–7-asrlarda qurilgan va Çoç vohasining markaziy şaharlaridan biri edi. Şahar mudofaa devorlari bilan öralgan, içida qal'a, hukmdor saroyi va zarbxona bölgan. Hunarmandlar temir, mis va qimmatbaho metallarni qayta işlagan, keramika va şişa puflaş izlari ham topilgan. Hududni 1920-yillarning oxiri va 1930-yillarda arxeolog M. Y. Masson örgandi, 1959-yilda esa ÖzSSR Fanlar akademiyasi Arxeologiya instituti Y. F. Buryakov rahbarligida tadqiqotni boşladi. 11–12-asrlarga oid manbalar juda kam; şahar, ehtimol, Çingizxon qöşinlari kelgan paytda tanazzulga yuz tutgan.

Rus tilidagi Vikipediyaga köra, inqilobdan oldin hozirgi şahar örnida Olmaliq va Qoramazor degan ikki kiçik qişloq bölgan. 1920-yillarda geologlar bu yerda foydali qazilmalarni qidirdi; 1927-yilda muntazam qidiruv işlari boşlandi. 1939-yil martda Olmaliq mis eritiş kombinati qurilişi boşqarmasi taşkil etildi, ammo uruş tufayli quriliş töxtatildi va 1946-yilda qayta tiklandi. 1947-yilda Olmaliq qişloği işçilar posyolkasiga aylantirildi, 1951-yil 10-iyulda esa şahar böldi.

Şahar Qurama toğlarining şimoliy yon bağrida, 600–650 m balandlikda, Ohangaron daryosining çap sohilida, Olmaliqsoy böyida joylaşgan. Toşkentdan masofa manbalarda turliça körsatilgan (quyida). Eng yaqin temir yöl stansiyasi — Ohangaron (18 km). Toşkent–Olmaliq avtomobil yöli ötgan.

Özbekça maqolaga köra, aholi 1959-yilda 40 ming, 1974-yilda 92,3 ming, 2000-yilda 114,6 ming kişi edi. Rus tilidagi maqolada 2014-yil 1-yanvarda 121 109 kişi, inglizça maqolada 2021-yilda 133,4 ming kişi körsatilgan.

Olmaliqda mis konining topilişi şaharning tez ösişiga sabab böldi. 1954-yilda qörğoşin-rux fabrikasi işga tuşdi, 1963-yilda mis eritiş zavodi foydalanişga topşirildi. Qalmoqqir konidan mis rudasi oçiq usulda qazib olina boşladi. Sanoatni elektr bilan ta'minlaş uçun issiqlik elektr stansiyasi qurildi. Rudalardagi oltingugurt ajratilib, „Ammofos“ korxonasiga yuboriladi; bu zavod respublika qişloq xöjaligining 80 foizini fosforit öğitlar bilan ta'minlaydi, deyiladi manbada. Şuningdek, uy-rözğor kimyosi zavodi (Örta Osiyoda birinçisi), „Poyondoz“ gilam, mebel kombinati, „Kovuldi“ oltin koni va boşqa korxonalar bor.

Inglizça maqolaga köra, eritiş korxonalari faoliyati tufayli şahar eng ifloslangan joylardan biri hisoblanadi; korxonada taxminan 25 ming kişi işlaydi. BBC xabariga köra, 2005-yil yanvarda hukumat hududni tozalaş rejasini e'lon qilgan (maqsad — 2010-yil).

Şaharda ölkaşunoslik muzeyi, 12 ta kutubxona, 3 ta madaniyat uyi, musiqa va san'at maktablari, 3 ta stadion va köplab sport inşootlari bor. Ta'lim: 23 ta umumiy örta ta'lim maktabi, Toşkent davlat texnika universitetining va MISiS ning Olmaliqdagi filiallari. Ikki masjid — „Ramazoni-Şarif“ va yangi „Hilol“ masjidi — mavjud. Olmaliqda şaxmatçi Georgiy Agzamov va gimnastikaçi Rozaliya Galiyeva kabi şaxslar bilan boğliq ma'lumotlar keltiriladi.