Gadabay tumani

Gadabay tumani (ozarb. Gədəbəy rayonu) — Ozarbayjonning ğarbidagi tuman. Ma'muriy markazi — Gadabay şahri. Tuman Gazax-Tovuz iqtisodiy rayoniga kiradi.

Gadabay nomi yaqin atrofdagi Getabak qal'asi nomidan kelib çiqqan. Bu şakl armança manbada 13-asrda birinçi marta tilga olingan; 13-asr arman tarixçisi Vardan Arevelsi toponimni Getabaks şaklida keltiradi. Nemis tilşunosi G. Xyubşman fikriça, nom armança get («daryo») va bak («hovli») sözlaridan hosil bölgan. Ozarbayjon toponimlarining 2007-yilgi ensiklopedik luğatiga köra esa, nom eski turkiy ket yoki gedik («tepalik») va bek («qarovçi») sözlaridan kelib çiqqan.

Tuman 1930-yil 8-avgustda taşkil etilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, u dastlab Rustam Aliyev nomi bilan atalgan va 1938-yilda Gadabay tumani deb qayta nomlangan. Rusça Vikipediyada esa 1992-yil 8-avgustdan boşlab Arsvaşen/Başkend anklavi ham tuman tarkibiga kiritilgani aytiladi; inglizça Vikipediyada bu anklav Goranboy tumani tarkibida boşqarilişi qayd etilgan. 2020-yil iyulida Gadabay Armaniston bilan töqnaşuvlar sodir bölgan hududlardan biri bölgan.

Tuman şimolda Tovuz, şimoli-şarqda Şamkir, şarq va janubda Daşkasan tumanlari bilan çegaradoş; ğarbda Armaniston bilan çegarasi bor (ingliz Vikipediyasiga köra, uzunligi 123 km). Hudud Kiçik Kavkazning örta va baland toğli qismida joylaşgan. Eng baland çöqqilari: Qoşabuloq (3549 m) va Qojadoğ (3317 m). Qojadoğ balandligi ingliz materialining bir joyida 2217 m deb berilgan. Uçinçi çöqqi rusça Vikipediyada Qoraarxaç (3063 m), inglizçada Garaarxadj (3549 m) deb körsatilgan.

Hududda qora va oq marmar, mis, oltin konlari bor; ingliz Vikipediyasida uran ham tilga olinadi, rusça Vikipediyada esa feruza qayd etilgan. Ösimlik qoplamini örta toğlarda butazor va siyrak örmonli yaylovlar, keng bargli örmonlar (eman, olxa, şoxbargli daraxtlar), baland toğlarda subalp va alp yaylovlari taşkil etadi. Hayvonlardan toğ eçkisi, uğri, ayiq, böri, quşlardan toğ tovuqlari, burgutlar yaşaydi. Qizilja davlat tabiiy buyurtma hududi joylaşgan. Iqlimi yozda mötadil issiq, qişda quruq va sovuq; yanvarda örtaça harorat −10 dan −2 °C gaça, iyulda 10 dan 20 °C gaça, yillik yoğin 600–900 mm. Ahinja, Dzegam (Zayam) va Şamkir daryolari oqadi.

Ingliz Vikipediyasiga köra, 2020-yilda tuman aholisi 109 900 kişi edi. Aholi ziçligi 1981-yilda 1 km² ga 63 kişi, 2019-yilda 80 kişi bölgan. 2009-yilda aholining 89 foizi qişloqlarda yaşagan. Tarkibi: ozarbayjonlar 99,29 %, qolganlar (asosan ruslar, şu jumladan Slavyanka kabi qişloqlarda yaşovçi molokan va duxoborlar) 0,71 %. Aholining 99,9 foizi musulmon; 99 foizi ozarbayjon tilida sözlaşadi.

Ma'muriy jihatdan tuman tarkibida bitta şahar, 108 qişloq va 47 ma'muriy-hududiy okrug bor; 45 munitsipalitet faoliyat yuritadi.

Tuman asosan qişloq xöjaligiga yönalgan: çorvaçilik, sabzavotçilik, ğalla va kartoşka yetiştiriladi. Ozarbayjon SSR davrida 1981-yilda tumanda 18 kolxoz va 18 sovxoz işlagan. 2017-yilda 3749 tonna ğalla, 127 240 tonna kartoşka va 26 500 tonna meva va rezavor yetiştirilgan.

Sanoatda «Gədəbəy Mineral Suları» mineral va alkogolsiz içimliklar zavodi, «Azerbaijan International Mining Company» oltin-mis eritiş zavodi, plastik deraza-eşik va non mahsulotlari sexlari faoliyat yuritadi. 2025-yil martida «Gilar» konida oltin va mis qazib oliş boşlangan. Ingliz Vikipediyasiga köra, Soyudludagi oltin koni 1920-yilgaça Simens aka-ukalari tomonidan örganilgan.

1930-yildan «Qızıl Gədəbəy» ijtimoiy-siyosiy gazetasi çiqadi (keyingi yillarda boşqa nomlar bilan ham naşr etilgan); 1965-yilda mahalliy radio eşittirişi boşlangan. 2018-yilda tumanda 83 örta maktab, 1 kasb bilim yurti, 21 madaniyat uyi, 16 klub, 66 kutubxona va muzey bölgan. Soğliqni saqlaş: 6 kasalxona (196 örin).

Memorial yodgorliklardan Namardqal'a qal'asi (9-asr), Soyudlu qişloğidagi ibodatxona, Novosaratovkadagi ibodatxona (1535), Qalakend qal'asi (16-asr), Boyuk Qaramurad ibodatxonasi (1634) va Sabaqkeçmazdagi uçta köprik (19-asr) qayd etilgan. 1934-yilgi ilmiy ekspeditsiya 15–17-asrlarga oid köplab armança yozuvlarni qayd etgan. Ingliz Vikipediyasida Gadabay şifobaxş mineral suvlari («Narzan», «Mor-Mor», «Çaldaş») va Keçidarasi qoyasidagi şarşara ham tilga olingan.