Hisor (Tojikiston)

Hisor (tojikça: Hisor, rusça: Gissar) — Tojikiston ğarbidagi şahar, Duşanbe yaqinida joylaşgan. U respublikaga böysunuvçi tumanlar tarkibiga kiradi va sobiq Hisor tumanining markazi bölgan.

Rus tilidagi Vikipediyaga köra, Hisor vodiysi Buyuk ipak yöli karvon yöli ötgan hudud sifatida tarixiy manbalarda tilga olinadi. Arab bosqinigaça bu yerda Axarun va Şuman davlat tuzilmalari mavjud bölgan. Joy «Avesto»da «Şumon» deb eslanadi. 11-asrda «Hisor» sözi birinçi marta qişloq, tuman yoki ma'muriy birlik nomi sifatida yozib olingan. 9–10-asrlarda hudud Somoniylar davlati tarkibida bölgan, keyinroq turkiy-möğul davlatlari, 19-asr va 20-asr boşlarida Buxoro amirligi tarkibiga kirgan.

Hisor qal'asi Buxoro xonining qarorgohi bölgan; u Buyuk Kirş davriga oid va yigirma bir marta bosib olingani aytiladi. 1504-yilda hududni Muhammad Şayboniy egallagan. Bobur 1511-yilda Hisorni qisqa muddat bosib olgan, ammo u tez orada özbeklar nazoratiga qaytgan. Keyingi ön yilliklarda Hisor yarim mustaqil hokimlikka aylanib, sulton tomonidan boşqarilgan va Buxoroning harbiy yurişlari uçun qöşin yetkazgan. 1711-yilda Ubaydulloxon öldirilgaç, Buxoro kuçsizlanib, Hisor mustaqilligini ta'minlagan.

Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, 1868-yildagi Rossiya–Buxoro şartnomasidan keyin Buxoro rus harbiy yordami bilan Hisorni öz tarkibiga qayta qöşgan. Sovet Ittifoqida milliy çegaralanişdan söng hudud Tojikiston ASSR tarkibiga kirgan.

Rus tilidagi Vikipediyaga köra, Xonaqa qişloği 1929-yilda Hisor deb nomlangan, 1953-yilda şahar tipidagi posyolka maqomini olgan. Şahar maqomi 1993-yil 26-iyunda berilgan, 2005-yilda bu maqom bekor qilinib, yana posyolka deb e'lon qilingan; 2016-yilda Hisor butun Hisor tumani bilan birga şahar maqomini yana olgan.

Şahar dengiz sathidan 799–824 m balandlikda, toğlar bilan öralgan: şimoldan Hisor tizmasi, janubdan Bobotoğ va Oqtov tizmalari. Kofarnihonning irmoği Xonaqa daryosi şahar orqali oqib ötadi; rus tilidagi Vikipediyaga köra, şahar hududidan Katta Hisor kanali ham ötadi. Duşanbegaça masofa manbalarda turliça: özbekça va inglizça manbalarda taxminan 15 km, rus tilidagi Vikipediyada 20 km.

Hisorda issiq yozli örta yer dengizi iqlimi (Köppen böyiça Csa) kuzatiladi. Örtaça yillik harorat 14,1 °C, iyulda 23,9 °C, yanvarda 1,7 °C. Yillik yoğingarçilik 568 mm, yoğinli kunlar örtaça 90,5. Eng yoğinli oy — mart (107,2 mm), eng quruq oy — avgust (0,8 mm). Rus tilidagi Vikipediyada iqlim keskin kontinental deb, yillik yoğin 230 mm dan ortiq deb berilgan.

Özbekça va inglizça manbalarga köra, aholi 2020-yilda şaharning özida 29 100, çekka hududlar bilan 308 100 kişi deb baholangan. 2002-yil holatiga: 81,6% tojik, 12,3% özbek, 3,6% rus, 2,5% boşqalar. Rus tilidagi Vikipediyada 2019-yil 1-yanvarda aholi 28 700 kişi, tarkibi esa 96,0% tojik, 1,5% rus, 0,5% tatar, 2,0% boşqalar deb keltirilgan. Şaharda markaziy kasalxona, poliklinika va boşqa tibbiyot muassasalari işlaydi.

Rus tilidagi Vikipediyaga köra, Hisor hisor qöy zotiga ega bölgani bilan maşhur. Bu göşt-dumba yönalişidagi, madaniy qöy zotlari orasida eng yirigi; Hisor tizmasi nomi bilan atalgan va tog yaylovlarida xalq seleksiyasi orqali yetiştirilgan. Qöçqorlarning yelkasi 85 sm gaça, göştdor qöylarniki 80 sm gaça yetadi.

Hisorda madrasa (hozir muzey) va Hisor qal'asi xarobalari saqlangan.