Gdańsk

Gdansk (polyakça Gdańsk, nemisça Danzig) — Polşa şimolida, Boltiq dengizi sohilida joylaşgan yirik port şahri va Pomeraniya voyevodaligining ma'muriy markazi. Sopot va Gdinya bilan birga Truymyasto (Trójmiasto) aglomeratsiyasini taşkil etadi.

Şahar ilk bor 997 yilda, avliyo Adalbert (Voytex) bilan boğliq yozma manbada tilga olingan. Arxeologik qazişmalarga köra, bu joyda aholi punkti miloddan keyingi 5-asrdayoq mavjud bölgan (rus tilidagi Vikipediya ma'lumoti). 1997 yilda şahar özining 1000 yilligini nişonlagan.

1308 yilda şahar Tevton ordeni tomonidan egallandi va nemisça Danzig nomi bilan maşhur böldi. 1361 yildan Gdansk Ganza ittifoqining faol a'zosi böldi. 1466 yilda Ön uç yillik uruşdan keyin Polşaga qaytarildi va keng imtiyozlarga ega böldi. 1793 yilda Polşa bölinişi natijasida Prussiya tarkibiga ötdi.

Birinçi jahon uruşidan keyin, 1919 yilgi Versal şartnomasiga köra, Danzig Millatlar Ligasi nazoratidagi erkin şahar maqomini oldi. Inglizça manbada erkin şahar davri 1920—1939 yillar deb körsatilgan. 1939 yil 1 sentyabrda Vesterplatte va Polşa poçtasi nemis qöşinlari hujumiga uçradi; bu Ikkinçi jahon uruşining dastlabki voqealaridan biri böldi. 1945 yil martida şahar Sovet qöşinlari tomonidan ozod qilindi; özbek tilidagi Vikipediyaga köra, bunda özbek generali Sobir Rahimov iştirok etgan. Uruşda şahar markazining 70—80 foizi vayron bölgan. Potsdam konferensiyasi qaroriga köra şahar Polşaga berildi, nemis aholisi köçirildi.

1980 yil yozida Gdansk kemasozlik zavodi «Hamjihatlik» (Solidarnoşç) mustaqil kasaba uyuşmasini yaratgan iş taşlaşlar markazlaridan biri böldi; harakatga elektrçi Lex Valensa rahbarlik qildi.

Şahar Boltiq dengizi sohilida, Gdansk körfazining janubiy çetida, Motlava daryosi quyilişida joylaşgan. Iqlimi nam dengiz iqlimi: qişi yumşoq, yozi yomğirli. Örtaça harorat −1,0 °C dan +17,2 °C gaça özgaradi.

Rusça va inglizça manbalarga köra, şahar aholisi taxminan 486 ming kişi (2024), u Polşada aholi soni böyiça oltinçi örinda turadi. Özbekça maqolada 1990-yillar örtasi uçun 465 ming kişi va «törtinçi yirik şahar» deyilgan; bu ma'lumot eskirgan. Truymyasto aglomeratsiyasi aholisi rusça manbada 747 637 kişi (2017), inglizça manbada taxminan 1,5 million deb berilgan.

Gdansk — Boltiq dengizidagi yirik port. Sanoatida kemasozlik, maşinasozlik, neft-kimyo, kimyo va oziq-ovqat sanoati yetakçi; elektronika, telekommunikatsiya, kosmetika va farmatsevtika uluşi oşmoqda. Amber (qahrabo) qayta işlaş ham muhim tarmoq. Dengiz sohili yozda yirik turizm markazi hisoblanadi. Gdansk Lex Valensa nomidagi xalqaro aeroportga ega.

Şaharda Gdansk universiteti, Gdansk politexnika universiteti, tibbiyot universiteti, Milliy muzey, Şekspir teatri, Ikkinçi jahon uruşi muzeyi va Yevropa Hamjihatlik markazi bor. Eski şahar 13–18-asrlar me'moriy majmuasidir. Maşhur obidalar: ratuşa, Bibi Maryam çerkovi (13–16-asrlar; gotik uslubdagi ğiştin ibodatxona, Yevropadagi eng yirik ğiştin çerkov), Yaşil darvoza, Artus saroyi, Neptun favvorasi va Katta arsenal. Inglizça manbaga köra, 1260 yilga borib taqaladigan Avliyo Dominik yarmarkasi har yili ötkaziladi, 2025 yilda şahar YUNESKOning «Adabiyot şahri» deb e'lon qilindi.