Modern Greek

Zamonaviy yunon tili (Νέα Ελληνικά) — yunon tilining hozirgi davrda qöllanadigan şevalari va rasmiy standart şaklining umumiy nomi. Sözlaşuvçilarning özi uni odatda oddiygina «yunon tili» (Ελληνικά) deb ataydi.

Yunon tili hind-yevropa tillarining mustaqil tarmoğidir. Tsakon şevasidan taşqari barça zamonaviy yunon şakllari va mahalliy şevalar keç antik davrda qöllangan koynening avlodlari hisoblanadi, ya'ni ular Afina va uning atrofida klassik davrda sözlaşilgan attika şevasiga borib taqaladi. Tsakon şevasi esa qadimgi dorik şevasidan, aniqroği qadimgi lakon (spartalik) şevasidan kelib çiqqan. Ayrim tilşunoslar uni alohida til deb hisoblaydi, çunki u boşqa yunon şakllari bilan özaro tuşunarli emas.

Demotika (xalq tili) şevalari şimoliy va janubiy guruhlarga bölinadi. Şimoliy şevalarda urğusiz unlilarda özgarişlar böladi: [o] [u]ga, [e] [i]ga aylanadi, [i] va [u] tuşib qoladi. Janubiy şevalarda bunday özgarişlar kuzatilmaydi.

Zamonaviy yunon tilining navlari: demotika, katarevusa, pontik, kappadokiya, mariupol, janubiy italiya (griko va kalabriya), yevanik, tsakon va yunon-avstraliya navlari.

Dunyoda taxminan 14–17 million kişi yunon tilida sözlaşadi. Ular asosan Yunoniston va Kiprda yaşaydi; şuningdek, köplab mamlakatlarda etnik ozçiliklar va muhojirlar jamoalari mavjud. Albaniya, Bulgariya va Turkiyada, Qora dengiz böyi mamlakatlarida (Ukraina, Rossiya, Gruziya, Armaniston) hamda Örta yer dengizi hududlarida (Italiya janubi, Isroil, Misr) an'anaviy yunon aholi punktlari bor.

Yunonistonda aholining taxminan 99,5 foizi yunon tilida gaplaşadi. Yunon tili Yunoniston va Kiprning (turk tili bilan birga) rasmiy tili, şuningdek Yevropa Ittifoqining 24 rasmiy tilidan biri. U Turkiya, Italiya va Albaniyaning ayrim hududlarida ozçilik tili sifatida rasman tan olingan.

Zamonaviy yunon tili 24 harfdan iborat yunon alifbosida yoziladi; har bir harfning boş va kiçik şakli bor, sigma harfining esa qöşimça oxirgi şakli mavjud. Ikki diakritik belgi işlatiladi: urğuni bildiruvçi oksiya va unli harf diftongning qismi emasligini körsatuvçi dieresis. Imlo aralaş — tarixiy va fonemik: tarixiy yozuv talaffuzga mos kelsa, saqlanadi. Undoşlar va harflar örtasidagi moslik asosan bir ma'noli, unlilarni esa bir neça xil yoziş mumkin, şuning uçun öqiş oson, yoziş qiyin.

Bir qança diakritik belgilar 1982-yilgaça qöllangan; şu yili ular zamonaviy talaffuzga mos kelmagani uçun rasman bekor qilindi. Monotonik imlo hozir rasmiy hujjatlarda, maktablarda va kundalik yozuvda işlatiladi. Politonik imlo esa qadimiy navlar uçun, kitob naşrida, ayrim konservativ yozuvçilar va keksalar tomonidan qöllanadi. Yunon pravoslav çerkovi politonikdan foydalanişda davom etadi.

Zamonaviy yunon davrining boşlanişi an'anaviy ravişda 1453-yilda Konstantinopolning qulaşi va Vizantiya imperiyasining tugaşi bilan boğlanadi. Biroq bu sana aniq til çegarasini bildirmaydi: zamonaviy tilga xos köp xususiyatlar asrlar avval, milodiy 4-asrdan boşlab paydo bölgan; rus tilidagi manbada ayrim xususiyatlar hatto eramizdan avvalgi 3-asrda ham mavjud bölgani aytiladi.

Demotika Vizantiya yunonlarining «rim» tili sifatida 11-asrgaça ham ommaviy til bölgan. Davrning katta qismida til diglossiya şaroitida rivojlandi: mahalliy oğzaki şevalar bilan bir qatorda yozma, arxaikroq şakllar mavjud edi. 19–20-asrlarda demotika bilan eski yunon tiliga sun'iy yaqinlaştirilgan «tozalangan» katarevusa örtasida raqobat bölgan. Katarevusa yangi Yunoniston davlati asos solinganda qadimgi yunon va demotika örtasida murosa sifatida ilgari surilgan; u 1976-yilgaça rasmiy til bölgan. Hozirgi rasmiy standart demotikaga asoslanadi.

Pontik, kappadokiya va boşqa şevalar alohida tarixiy yöl bosib ötgan. Pontik Qora dengizning Turkiya sohilida sözlaşilgan; uning köp sözlaşuvçilari 1919–1921-yillarda öldirilgan yoki Yunonistonga köçirilgan, 1923-yildagi Yunoniston–Turkiya aholi almaşinuvi ham şu jarayonni davom ettirgan. Kappadokiya şevasi vizantiya şevalaridan 11–12-asrlarda turklarning Kiçik Osiyo markazini egallaşidan boşlab ajrala boşlagan. Mariupol şevasi Qrimdan Mariupolga köçirilgan yunonlar tilidan rivojlangan. Yevanik — romaniot yahudiylarining deyarli yöqolgan tili.

Koyne davridan boşlangan keskin tovuş özgarişlari natijasida zamonaviy yunon fonologik tizimi qadimgi yunon tizimidan sezilarli farq qiladi. Qadimgi tilning murakkab unlilar tizimi (tört balandlik darajasi, uzunlik farqi, köp diftonglar) örniga beşta unlidan iborat oddiy tizim vujudga keldi. Bu asosan /i/ga qöşilib ketiş (iotatsizm) orqali yuz berdi. Unli va undoşlarda uzunlik saqlanmagan.

Unlilar: ⟨α⟩ /a/, ⟨ε, αι⟩ /e/, ⟨η, ι, υ, ει, οι, υι⟩ /i/, ⟨ο, ω⟩ /o/, ⟨ου⟩ /u/. ⟨φ, β, θ, δ, γ, χ⟩ harflari /f, v, θ, ð, ɣ, x/ talaffuz qilinadi; ular zamonaviy tilda sirğaluvçi undoşlar, qadimgi tilda esa şu örinlarda yaqin tarzda hosil bölgan portlovçi undoşlar edi. ⟨ξ⟩ /ks/, ⟨ψ⟩ /ps/ ketma-ketligini bildiradi. Kappadokiya şevasida otlarda grammatik jins yöqolgan.