qişloq

Qişloq — aholisi, asosan, dehqonçilik, çorvaçilik va qişloq xöjaligining boşqa sohalarida band bölgan aholi manzilgohi. Qişloq aholisining maşğuloti, ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy, tabiiy geografik xususiyatlari va turmuş tarzi bilan şahardan farq qiladi.

Qadimiy qişloqlar aholining mavsumiy manzilgohlaridan taşkil topgan. Özbekiston hududidagi qişloqlar dastlab kişilarning qiş faslida istiqomat qiladigan joyi sifatida vujudga kelgan. Odamlar dehqonçilik bilan şuğullanib, ötroqlik davriga ötgaç, qişloqlar köpaygan va kengaygan. Ibtidoiy jamiyat davrida şakllangan uruğ birlaşmalari ötroqlik davrida ham saqlanib, bir uruğ bir qişloqqa örnaşgan; hozirgi ayrim qişloqlar öşa uruğ nomi bilan yuritiladi. Quldorlik davrida köp mamlakatlarda yer egalarining yerlarida işlaydigan kişilar bir joyga örnaşişi bilan ham qişloq paydo bölgan. Hunarmandçilik va savdo-sotiqning rivoji bilan, şuningdek, karvon yöllarida va daryolarning keçuv joylarida ham qişloqlar yuzaga kelgan (Yettikeçuv, Qizilkeçuv, Qorakeçuv, Langar va boşqalar).

Xorazm hududida va Suğdda 6–7-asrlarda yangi tipdagi qişloqlar — boy oilalar yaşaydigan qasr-qörğonlar bölgan, oddiy dehqonlar esa mayda qörğonçalarda yaşagan. Temuriylar davrida hozirgi Örta Osiyo hududida qişloqlarni obodonlaştirişga, ariq va kanallar qazişga, boğlar barpo qilişga ahamiyat berilgan. Qişloqlar 20-asrning 2-yarmida ança rivojlangan.

Atamaning kelib çiqişi turkiy tillardagi «qiş» sözi bilan boğlanadi: dastlab köçmançilarning qişlov joyini bildirgan. Uning qarama-qarşi ma'nodagi atamasi — yaylov (yaylaq), ya'ni yozgi yaylov.

Qişloqning joylaşuvi tabiiy şaroitga boğliq. Tekis, sersuv va tuproği serunum joylarda yirik qişloqlar joylaşib, aholi dehqonçilik va boğdorçilik bilan şuğullangan. Çöl va daştlarda qişloqlar kiçik, bir-biridan uzoq, asosan quduqlar yonida bölgan. Toğli hududlarda qişloqlar köproq soy va buloqlar böyida joylaşgan.

An'anaviy qişloq taşqi körinişida uylar loy devor (devol, duval) bilan öralgan. Rus tilidagi manbada qişloqning muhim unsurlari sifatida bozor, masjid va qabriston, uylarda esa tandir va quduq (kariz) tilga olingan.

Qişloq aholisi asosan dehqonlardan iborat; rus tilidagi manbada ularning soni 20 dan 5000 va undan ortiq kişigaça ekani aytilgan. Özbekistonda qişloqlar mahallalarga ajraladi. 1970—1990-yillarda mamlakat aholisining 60% qişloqlarda yaşagan. 1990-yilda qişloqlarda har 1000 kişiga 39 ta, şaharlarda 26 ta bola tuğilgan. Qişloqlarda tuğilişning yiğindi koeffitsiyenti 1995-yilda 4,12% bölgan, 2001-yilda 2,75% ga tuşgan. Dunyo böyiça qişloq aholisi jahon aholisining qariyb 53% ini taşkil etadi.

Qişloq aholisi asosan dehqonçilik, çorvaçilik, boğdorçilik va qişloq xöjaligining boşqa sohalari bilan band. Qişloqning iqtisodiy xususiyati aholining yerdan qay darajada foydalanişi va joyning tabiiy-geografik şaroitiga boğliq.

Özbekistonda qişloq ma'muriy-hududiy tuzilişning eng quyi böğini hisoblanadi. 1996-yil 30-avgustdagi qonunga köra qişloqlarni tuziş va tugatiş, çegarasini özgartiriş, nom beriş kabi masalalar tuman hokimlarining iltimosnomasiga asosan viloyat Kengaşlari tomonidan, Qoraqalpoğistonda esa Jöqorği Kengesi tomonidan hal etiladi.

Atama Afgan-Kişlak (Özbekiston), Yangi-Kişlak (Turkmaniston), Manğişloq (Qozoğiston) kabi joy nomlarida uçraydi. Rus tilidagi manbada qişloq obrazini çinor daraxti töldirişi ta'kidlangan.