North Korean standard language

Şimoliy Koreyaning standart tili, yoki Munxvao (koreysça: 문화어; hança: 文化語; ma'nosi: «madaniy til»), — Koreya Xalq Demokratik Respublikasida qabul qilingan koreys tilining adabiy standarti. U 1966-yilda standart sifatida qabul qilingan.

Munxvao koreys tilining Şimoliy Koreyadagi standart şaklidir. Qabul qiliş haqidagi e'londa poytaxt Pxenyan va uning atrofida sözlaşiladigan Pxyonan lahjasi Munxvaoning asosi bölişi kerakligi aytilgan. Bu fikrni ba'zi tilşunoslar qöllab-quvvatlaydi. Boşqalar esa Munxvao asrlar davomida milliy standart bölgan Seul lahjasiga «mustahkam ildiz otgan» deb hisoblaydi.

Birinçi guruh Şimol va Janub standartlari orasida luğat darajasidagi katta farqdan taşqari fonetik va fonologik xususiyatlar, urğu va intonatsiya farqlari ham borligini ta'kidlaydi. Ikkinçi guruh bu farqlarni xitoyça-koreysça luğat va boşqa özlaşmalarning sof koreysça sözlar bilan almaştirilişi yoki Şimolning «işçilar sinfi nutqi»ni ideologik jihatdan afzal körişi bilan izohlaydi. Bu nutqda Janubda nostandart hisoblanadigan ba'zi sözlar bor.

1945-yilda Koreya ozod bölgaç, KXDR Koreys tili jamiyati 1933-yilda «Yagona koreys imlosi taklifi» (한글 맞춤법 통일안) va 1936-yilda «Baholangan standart koreys sözlari töplami» (사정한 조선어 표준말 모음) orqali belgilagan qoidalarga amal qilişda davom etdi. 1954-yilda Şimoliy Koreya hukumati 1933-yilgi taklifni yangi tizim (조선어 철자법) bilan almaştirdi; unda 13 ta söz biroz özgartirildi. Islohot unçalik katta farq yaratmagan bölsa-da, şu paytdan boşlab yarimorolning ikki tomonidagi tillar orasidagi farq faqat kuçaya bordi.

1960-yillarda juçe ğoyasi paydo bölgan davrda Kim Ir Sen koreys tilini ingliz, yapon va rus özlaşmalaridan hamda kam uçraydigan hança belgili sözlardan tozalaş harakatini muvofiqlaştirdi. Bunday sözlar sof koreys sözlaridan yasalgan yangilari bilan almaştirildi. 1964-yil 3-yanvardagi «Koreys tilini rivojlantiriş uçun ba'zi muammolar» (조선어를 발전시키 위한 몇가지 문제) ma'ruzasida u tildan sotsialistik qurilişning barça sohalarida qurol sifatida foydalaniş ahamiyatini ta'kidladi.

Şimoliy Koreya öz şevasini «madaniy til» (문화어) deb ataydi. Bu nom koreys madaniy kelib çiqişidagi sözlarga qaytişga işora qiladi. Janubiy Koreya esa öz şevasini «standart til» (표준어) deb ataydi. Bunga ba'zi arxaik luğat va grammatikadan foydalaniş ham kiradi.

Luğatni tartibga soliş işlari 1930-yillarda Yaponiyaga qarşi partizan kuraşiga borib taqaladi. 1945–1949-yillarda e'tibor savodsizlikni tugatiş va xitoy ierogliflaridan voz keçişga qaratilgan, tizimliroq iş 1954-yilda boşlangan. Ikkinçi davrda ilmiy, texnik va xitoyça-koreysça atamalar soddalaştirildi va standartlaştirildi, bu Şimol va Janub orasida ba'zi tafovutga olib keldi. Uçinçi davrda tilning milliy xususiyatlari ta'kidlanib, xitoyça-koreysça atamalar sof koreysça bilan almaştirildi va tafovut sezilarli kuçaydi. Bu Janubiy Koreya olimlarini tilni strategik qarşi çora sifatida örganişga undadi.

Şimoliy Koreyada luğatni boşqariş saqlaş, tarqatiş va nazoratdan iborat bölib, markazlaşgan «yuqoridan pastga» siyosat asosida amalga oşiriladi. Bu Janubiy Koreya yondaşuvidan tubdan farq qiladi. Asosiy e'tibor xorijiy kelib çiqişli sözlarga qaratiladi: ular xitoyça-koreysça sözlar va özlaşmalarga bölinadi. Nişon qilingan sözlarga xorijiy texnik va ilmiy atamalar, sof koreysça bilan almaştiriş mumkin bölgan xorijiy sözlar, moslaşmagan özlaşmalar, eskirgan sözlar va xitoyça-koreysça omonimlar kiradi.

Usullar orasida eskirgan urf-odat yoki tuşunçalarni bildiruvçi sözlarni taşlab yuboriş, «sof koreyslaştiriş» va sözlarni moslaştiriş bor. Sof koreyslaştiriş faqat sof koreysça sözlarni majburiy qöllaş, kam işlatiladigan yoki şevaga oid koreysça örinbosarlarni aniqlaş, kuçsiz özlaşgan koreysça sözlarni faollaştiriş va mos örinbosar bölmasa, sof koreysça elementlardan yangi sözlar yasaş orqali amalga oşirilgan.

Luğat işini asosan Milliy til qömitasi olib boradi. Natijalar «Tatumunmal» asarida qayd etilgan; unda 1976-yilga kelib 50 000 tagaça söz töplangan. Yangi sözlar qat'iy tarqatiş jarayonidan ötadi va keng qöllanila boşlagaç, adabiy til sifatida qabul qilinadi. Bunda ta'lim muassasalari va ommaviy axborot vositalari muhim rol öynaydi. Koreys tili luğati Munxvao luğatidan foydalanişni belgilaydi va nazorat qiladi; barça foydalanuvçilar, jumladan şaxslar va davlat muassasalari uning körsatmalariga qat'iy amal qilişi şart.

Uçinçi davrda joy nomlari va şaxs ismlari ham luğatni boşqariş obyektiga aylanib, milliy tuyğuni aks ettiriş va xorijiy ta'sirni yöqotiş uçun sezilarli özgardi. Yoş avlod sof koreysça ismlarni afzal köra boşlagani sababli, xitoy ierogliflariga asoslangan an'anaviy ism beriş tizimi ham e'tibordan çetda qola boşladi.

Munxvao turli lahjalardagi, ayniqsa Pxyonan va Xamgyon lahjalaridagi sof koreysça sözlarni öz içiga oladi. Luğatni standartlaştirişdan taşqari, til siyosati davlat mafkurasiga zid luğatni taşlab yuboriş va luğaviy ma'nolarni nazorat qilişni ham öz içiga oladi. Şimoliy Koreyaning birinçi rahbari Kim Ir Senning idiolekti va uslubi bu til standartiga sezilarli ta'sir qiladi: uning sözlari köpinça çeklovsiz Munxvaoga aylanadi.