ofitser

Ofitser (nemisça Offizier, lotinça officiarius — «mansabdor şaxs, xizmatçi») — qurolli kuçlar, politsiya va jandarmeriyaning komandirlar tarkibidagi harbiy xizmatçi. Ofitserning harbiy yoki maxsus unvoni, kiyim şakli va farqlaş belgilari bor.

Ofitser jangda ma'lum darajada mustaqil boşliq, jangdan taşqarida esa qöşinlarni öqitiş rahbari hisoblanadi. Yuqoridagi manbalardan biriga köra, ofitserlar qurolli kuçlar, kuç tizimlari va harbiylaştirilgan taşkilotlarda komandirlik yoki harbiy-ma'muriy lavozimlarni egallaydi.

Angliyalik va amerikalik tizimda «officer» sözi «xizmatçi, xodim» ma'nosiga ham ega va har doim harbiy bölavermaydi. Bu mamlakatlarda ofitserlar qurolli kuçlardan taşqari politsiyada, bojxona va soliq organlarida, harbiylaştirilgan yonğinga qarşi xizmatda, tez yordam stansiyalarida va immigratsiyani nazorat qiluvçi davlat organlarida ham xizmat qiladi. Ingliz tilidagi manbaga köra, qurolli kuçlarda ofitser jangovar bölinmalarni boşqaradi; harbiy samolyotlarni ofitserlar boşqaradi, harbiy kemalar va suvosti kemalariga ham ofitserlar qömondonlik qiladi.

Qurolli kuçlarda komissiyali ofitserlar (commissioned officers), komissiyasiz ofitserlar (non-commissioned officers) va uorrent-ofitserlar farqlanadi. Komissiyali ofitserlar davlat rahbari yoki boş qömondondan sertifikat (komissiya) oladi va yirik harbiy bölinmalarni boşqariş huquqiga ega böladi. Komissiyasiz ofitserlar kiçik bölinmalarni boşqarişda çeklangan huquqlarga ega. Aksariyat hollarda faqat komissiyali ofitserlar nazarda tutiladi.

Özbekça manbaga köra, ofitser unvoni 16-asr oxirida dastlab Fransiyada, söngra Yevropaning boşqa davlatlarida, Rossiyada esa 17-asrning 30-yillarida paydo bölgan. Rus tilidagi manbada «ofitser» sözi birinçi marta 1573-yilda uçraydi va har qanday davlat lavozimidagi şaxsni bildirgan; 16-asr oxiriga kelib Fransiyada bu nom faqat qöşin boşliqlariga berila boşlagan. Ğarbiy Yevropada ofitser unvonlari (lavozim-unvonlar) 1570-yillarda paydo bölgan.

Doimiy armiyalarda polkovniklar, kapitanlar, leytenantlardan iborat ofitserlar ierarxiyasi şakllandi. Ofitserlik lavozimlariga turli yöllar bilan tayinlangan: quyi unvonlilar orasidan tanlaş, ofitser patentlarini sotiş, keyinçalik qirol farmoni bilan tayinlaş. Yollanma doimiy armiya ritsarlik qöşinining örnini egallagani sari uning safi dvoryan-ritsarlar bilan tölib bordi. Uzoq davom etgan tinçlikdan keyin ofitserlikka kötariliş qiyinlaşib, ajralib çiqqanlik uçun emas, qadimgi xizmat böyiça unvon beriş joriy etildi. Yoş dvoryanlar kadet sifatida ösmirlik yoşida xizmatga kira boşladi. 17-asrdan ular uçun maxsus harbiy öquv yurtlari taşkil etila boşlandi. Buyuk Fransuz inqilobi sinfiy tösiqlarni yöq qildi, ammo sinfiy tamoyil Yevropa qurolli kuçlarining köpida saqlanib qoldi; 19-asr oxirida dvoryan bölmaganlarga ham ofitser böliş yöli oçila bordi. Angliyada 1871-yildagi Kardvell islohotlarigaça armiyada komissiyalar sotib olinar edi.

Komissiyali ofitserlar odatda rahbarlik va boşqaruv böyiça, şuningdek, harbiy mutaxassisligiga oid ta'lim oladi. Köpgina davlatlarda komissiya oliş uçun universitet diplomi talab qilinadi. Avstraliya, Buyuk Britaniya, Nepal, Pokiston, Şveytsariya, Singapur, Isroil, Şvetsiya va Yangi Zelandiyada u majburiy emas, biroq ofitserlarning köpçiligi oliy ma'lumotli. Isroil armiyasida oliy ma'lumot faqat yuqori ofitserlik tarkibiga kötariliş uçun kerak. Tibbiyot kabi talab yuqori fuqarolik mutaxassislari ofitserlik kurslarisiz bevosita tayinlanişi mumkin. Jang harakatlari paytida harbiy ta'limsiz komissiyasiz ofitserlarni yuksaltiriş ham uçraydi.

Buyuk Britaniyada ofitserlikka kirişning uç yöli bor: harbiy akademiyani tugatib bevosita komissiya oliş; quyi unvonlarda xizmat qilib, keyin komissiya oliş; oliy komissiyasiz unvonlardan (uorrent-ofitserlar) komissiyaga ötiş. Quruqlik qöşinlarida Sandxerst qirollik harbiy akademiyasidagi kurs 44 hafta davom etadi. Qirollik harbiy-dengiz kuçlarida Britannia qirollik harbiy-dengiz kollejida 30 haftalik kurs ötiladi. Qirollik havo kuçlarida Krenuell kollejidagi kurs 24 hafta. Qirollik dengiz piyodalari ofitserlari 15 oylik kursda öqiydi.

AQSHda ofitserlar harbiy akademiyalar (kamida tört yil öqiş; ular ofitserlar korpusining taxminan 20 foizini taşkil qiladi), zaxira ofitserlar tayyorlaş korpusi (ROTC), ofitser nomzodlar maktablari va boşqa dasturlar orqali tayyorlanadi.