Magmatik toğ jinslari

Magmatik toğ jinslari, otqindi toğ jinslari — magma yoki lavaning sovişi va qotişi natijasida hosil bölgan toğ jinslari. Inglizça Vikipediyaga köra, ular çökindi va metamorfik jinslar bilan birga toğ jinslarining uç asosiy turidan birini taşkil etadi. Ularni Geologiyaning petrografiya va petrologiya bölimlari örganadi.12

ÖzME'ga köra, magma çuqurlikda, Yer pöstida yoki yer yuzasiga oqib çiqqandan söng qotişi mumkin. Şunga qarab ikki asosiy sinf ajratiladi: intruziv (çuqurlikda qotgan) va effuziv (yuzada qotgan) jinslar. Inglizça Vikipediyaga köra, intruziv jinslar sekin soviydi, şuning uçun yirik donali böladi va donalarini oddiy köz bilan ajratiş mumkin; ularga granit, gabbro va diorit misol böladi. Effuziv, ya'ni vulqon jinslari tez qotgani uçun mayda donali yoki şişasimon böladi; eng keng tarqalgani — bazalt. Rusça Vikipediya bu ikki sinf orasida kiçik çuqurlikda qotgan gipabissal jinslarni ham ajratadi.

ÖzME'ga köra, tarkibidagi kremnezyom (kremniy oksidi) miqdoriga qarab magmatik jinslar nordon, örtaça, asosli va öta asosli guruhlarga bölinadi. Rusça Vikipediyaga köra, nordon jinslarda asosan kvars va dala şpatlari uçraydi (granit, riolit), örtaça jinslarda plagioklaz va amfibollar (diorit, andezit), asosli jinslarda piroksen va plagioklaz (gabbro, bazalt), öta asoslilarda esa olivin va piroksen (peridotit, dunit) ustunlik qiladi. Kremnezyomi köp jinslar odatda oçroq, kam jinslar esa toqroq rangda böladi.

ÖzME'ga köra, magmatik jinslar barça burmali hududlarda, platformalar zaminida, qalqonlarda va hozirgi okeanlar tubida uçraydi. Inglizça va rusça Vikipediyaga köra, magmatik va metamorfik jinslar Yer pöstining yuqori 16 kilometrlik qatlami hajmining 90–95 foizini taşkil etadi, magmatik jinslar quruqlik yuzasining taxminan 15 foizini egallaydi, okean pösti esa asosan şu jinslardan iborat.

ÖzME'ga köra, magmatik jinslarning har bir guruhi bilan muayyan foydali qazilmalar boğliq: nordonlari bilan qalay, volfram va oltin, asoslilari bilan titanomagnetit va mis, öta asoslilari bilan xrom, platina va nikel, işqoriy-öta asoslilari bilan titan, fosfor va noyob yer elementlari rudalari. Inglizça Vikipediya ham volfram, qalay va uranni granitlar bilan, xrom va platinani gabbro bilan boğlaydi. Magmatik jinslar quriliş va abraziv material, issiqlik izolyatsiyasi uçun xom aşyo sifatida, ayrim metallarni, masalan, alyuminiyni olişda işlatiladi. Ularning radiometrik usulda aniqlanadigan mutlaq yoşi geologik vaqt şkalasini aniqlaştirişga ham xizmat qiladi.