Marafon jangi

Marafon jangi — yunon-fors uruşlari davridagi eng maşhur quruqlik janglaridan biri. U miloddan avvalgi 490-yil sentabrda Attikadagi Marafon tekisligida, Afinadan 40 km çamasi şimoli-şarqda bölib ötgan. Miltiad qömondonligidagi afinaliklar va plateyaliklar qöşini Ahamoniylar davlatining dengiz orqali kelgan armiyasini yenggan. ÖzME jang sanasini 13-sentabr deb körsatadi, Rusça Vikipediyada esa 12-sentabr sanasi keltirilgan.1

Rusça Vikipediyaga köra, Afina ilgari Kiçik Osiyodagi ion yunonlarining forslarga qarşi qözğoloniga yordam bergan edi. Doro I bunga javoban Datis va Artafern boşçiligida dengiz ekspeditsiyasini jönatgan. Forslar Naksos orolini egallab, Evbeyadagi Eretriya şahrini olti kunlik qamaldan keyin işğol qilgan, söngra Afinadan quvilgan sobiq tiran Gippiyning maslahati bilan Marafon yaqinidagi qulay qöltiqqa tuşgan.

Afinaliklar ham qöşinni Marafonga olib borgan, ularga Plateya şahri laşkari qöşilgan. Rusça Vikipediyaga köra, qöşinni an'anaga köra ön nafar strateg boşqargan; ular orasida jangga kiriş-kirmaslik borasida kelişmovçilik bölgan, oxir-oqibat Miltiadning jang qiliş haqidagi taklifi qabul qilingan.

ÖzME yunon qöşinini 11 ming, forslarnikini esa taxminan 20 ming jangçi deb baholaydi. Rusça Vikipediyaga köra, qadimgi mualliflar yunonlarni 9–10 ming afinalik va ming nafar plateyalik deb körsatgan, zamonaviy tarixçilar ham bu raqamlarga asosan qöşiladi. Fors armiyasining soni haqidagi qadimgi ma'lumotlar esa yuz minglab kişini körsatib, juda oşirib yuborilgan hisoblanadi.

ÖzME'ga köra, yunonlar Marafon vodiysiga kiriş joyida falanga — ziç saf bölib turgan, uning kuçaytirilgan qanotlari toğ va qoyalarga tayangani sababli fors otliqlarining yondan zarba beriş imkoni bölmagan. Yunonlar kemalardan tuşgan forslarga hujum qilgan. Fors piyoda kamonçilari qarşi hujumga ötib, falanganing markazini yorib ötgan; Rusça Vikipediyaga köra, bu yerda forslarning saralangan qismlari — fors va sak jangçilari turgan. Ayni paytda yunonlarning kuçli qanotlari raqib otliqlari va yengil piyodalarini uloqtirib, söngra markazdagi fors piyodalarini ham tor-mor etgan. Forslar sohilga qoçib, kemalarga ötirgan; yunonlar yettita kemani qölga kiritgan.

Gerodotga köra, yunonlar tomonidan 192 afinalik halok bölgan, ular orasida polemarx Kallimax ham bor edi; forslar 6400 kişidan ayrilgan. ÖzME'ga köra, yunonlar qoçayotgan duşmanni ta'qib qilmay, halok bölganlarni dafn etişga kirişgani tufayli forslar kemalarda çekinib ketişga ulgurgan.

ÖzME bu ğalabani yaxşi uyuşgan goplit falangasining son jihatdan ustun, ammo taşkiliy jihatdan zaifroq fors qöşini ustidan qozongan ğalabasi deb izohlaydi. Rusça Vikipediyaga köra, bu yunonlarning Ahamoniylar armiyasi ustidan ilk yirik ğalabasi bölgan, ammo Fors davlati uçun oğir oqibatlarga olib kelmagan: Doro yangi yuriş tayyorlay boşlagan, uning işini keyinroq Kserks davom ettirgan.

Jang bilan boğliq afsonalardan biri marafon yugurişi nomining kelib çiqişiga asos bölgan. Plutarx hikoyasiga köra, jangdan keyin bir çopar Afinaga qariyb 40 km yugurib borib, ğalaba xabarini yetkazgan va şu zahoti jon bergan. Rusça Vikipediya bu rivoyatni tarixiy jihatdan işonçsiz deb hisoblaydi.