Mediatorlar
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Mediatorlar (lotinça «mediator» — vositaçi), neyrotransmitterlar — nerv qözğalişini bir hujayradan boşqasiga kimyoviy yöl bilan ötkazuvçi fiziologik faol moddalar. Inglizça Vikipediyaga köra, mediator — neyron ajratib çiqaradigan va sinaps orqali boşqa hujayraga ta'sir qiladigan signal molekulasi; signalni qabul qiluvçi hujayra boşqa neyron, bez yoki muskul hujayrasi bölişi mumkin. Inson organizmida 100 dan ortiq mediator aniqlangan, biroq ularning aniq soni hali ma'lum emas.1
Ta'sir mexanizmi
13ÖzME'ga köra, mediator molekulalari hujayra membranasidagi maxsus retseptorlar bilan birikib, membrananing ayrim ionlarni ötkaziş xususiyatini özgartiradi va natijada harakat potensiali — faol elektr signali paydo böladi. Teri, şilliq qavat, muskul va içki a'zolardagi nerv uçlarida hosil bölgan impuls sezuvçi tolalar orqali orqa va boş miyaga boradi, u yerdan harakatlantiruvçi nervlar orqali muskullarga qaytib, javob reaksiyasini keltirib çiqaradi. Impulsning bir hujayradan ikkinçisiga ötişi aynan mediatorlar yordamida amalga oşadi.
Elektron mikroskop tekşiruvlari mediatorlar nerv uçlarining boşqa hujayra bilan tutaşgan joyi — sinapsdagi mayda pufakçalarda saqlanişini körsatgan. Inglizça Vikipediyaga köra, harakat potensiali yetib kelganda pufakçalar membrana bilan qöşilib, mediatorni sinaptik yoriqqa çiqaradi; modda yoriqdan diffuziya bilan ötib, qabul qiluvçi hujayra retseptorlariga birikadi. Mediatorning ta'siri qaysi retseptorga birikişiga boğliq. ÖzME bu jarayonni boşqarişda kalsiy ionlarining ahamiyatini ta'kidlaydi va mediatorlar nafaqat qözğalişda, balki nerv tizimidagi tormozlaniş jarayonlarida ham ajralişini qayd etadi.
Kaşf etilişi
13ÖzME'ga köra, avstriyalik fiziolog va farmakolog Otto Levi 1921-yilda tajribada nerv qözğalganda biologik faol moddalar ajralib çiqib, tegişli a'zoni faollaştirişini isbotlagan. Bu kaşfiyot nerv signalining kimyoviy uzatiliş ğoyasiga asos bölgan.
Asosiy mediatorlar
13Mediatorlar qatoriga atsetilxolin, dofamin, adrenalin, noradrenalin, serotonin, gistamin, ayrim neyropeptidlar (masalan, enkefalinlar) va ba'zi aminokislotalar (glutamin kislota, glitsin va boşqalar) kiradi. Inglizça Vikipediya ularni kimyoviy tuzilişiga köra aminokislotalar, monoaminlar, peptidlar, purinlar (masalan, ATF) va azot oksidi kabi gazsimon moddalarga ajratadi. Mediatorlarning köpçiligi aminokislotalar kabi oddiy moddalardan bir neça bosqiçda sintezlanadi; masalan, serotonin triptofan aminokislotasidan hosil böladi.
Ahamiyati
13ÖzME'ga köra, mediatorlarni örganiş fiziologiya, farmakologiya va neyroxirurgiya uçun katta amaliy ahamiyatga ega. Markaziy va vegetativ nerv tizimi faoliyatini kuçaytiruvçi yoki susaytiruvçi köplab dori vositalari, jumladan trankvilizatorlar va ganglioblokatorlar aynan mediatorlar ta'siriga aralaşiş tamoyili asosida yaratilgan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Mediatorlar // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2877 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAMediatorlar. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2877
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2877
Manbalar
2 ta manba- 1Inglizça Vikipediya: Neurotransmitteren.wikipedia.org
- 2ÖzME, 5-jild, 384–385-b.manbaa.uz · ÖzME, 5-jild, 384–385-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.