Mediatorlar
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 384–385-b. — ziyouz.com
Mediatorlar (lot. mediator — vositaçi), neyrotransmitterlar — fiziologik faol moddalar, nerv qözğalişining kimyoviy vositaçilari. Molekulalari hujayra membranasining maxsus retseptorlari orkali reaksiya körsatiş va membrananing mu-ayyan ionlarni ötkaziş xususiyatini özgartiriş xossasiga ega bölib, ta'sirot potensiali — faol elektr signalini hosil qiladi (generatsiyalaydi). M. nerv impulslari ta'sirida ajralib çiqib, ularning nerv uçidan işçi a'zoga va bir nerv hujayrasidan boşqasiga ötişida iştirok etadi. Istalgan a'zo yoki töqima ta'sirlanganda teri, şilliq qavatlar, muskullar, böğimlar va barça içki a'zolarga kirgan nerv oxirlarida nerv impulsi — signal hosil bölib, u sezuvçi tolalar orqali markaziy nerv sistemasi (orqa va boş miya)ga yetkaziladi. Undan impuls harakatlantiruvçi nervlar orqali muskullarga keladi va ularni javob reaksiyasiga çorlaydi. Impulsning miya hujayralarini qözğatişi va söng harakatlantiruvçi nerv oxiridan muskullarga ötişi uçun kimyoviy vosita — mediator zarur. Avstriya fiziologi va farmakologi O.Levi nervlar qözğalganda biologik faol moddalar ajralib çiqib tegişli a'zoni faol holga keltirişini tajriba yöli b-n aniqladi (1921 y.). Elektron mikroskopik tekşirişlardan M. nerv oxirlarining nerv xujayra tanasi b-n tutaşgan joyda — sinapslarda mavjud bölgan köp sonli pufakçalarda hosil bölişi ma'lum böldi. Nerv qözğalganda (q. Qözğaliş) sinaptik pu-fakçalarning bir qismi yoriladi va ulardagi omil nerv yoki muskul xujayrasining membranasi b-n özaro ta'sirlanib, uşbu xujayrani qözğatadi. Bu sekretor jarayonni nazorat qilişda S» ionlarining ahamiyati katta. Faqat qözğalişda emas, balki markaziy va periferik nerv sistemasining barça bölimlari tormollaş anda ham (q. Tormozlaniş) M. ajralişi aniqlangan. M. qatoriga atsetilxolin, dofamin, adrenalin, noradrenalin, serotonin, gistamin, simpatii, qator neyropeptidlar (ensefalinlar va b.), ma'lum bir aminokislotalar (glutamin, asparagin, glitsin va b.) kiradi. M.ni örganiş fiziologiya (gumoralregulyatsiya), farmakologiya (markaziy va vegetativ nerv sistemasining faoliyatini kuçaytiradigan va susaytiradigan trankvilizatorlar, ganglioblokatorlar sintez qilinişi), neyrojarrohlikda muxim klinik ahamiyatga ega.
Q.: Qözğaliş, Tormozlaniş
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МЕДИАТОРЛАР (лот. mediator — воситачи), нейротрансмиттерлар — физиологик фаол моддалар, нерв қўзғалишининг кимёвий воситачилари. Молекулалари ҳужайра мембранасининг махсус рецепторлари оркали реакция кўрсатиш ва мембрананинг му-айян ионларни ўтказиш хусусиятини ўзгартириш хоссасига эга бўлиб, таъсирот потенциали — фаол электр сигналини ҳосил қилади (генерациялайди). М. нерв импульслари таъсирида ажралиб чиқиб, уларнинг нерв учидан ишчи аъзога ва бир нерв ҳужайрасидан бошқасига ўтишида иштирок этади. Исталган аъзо ёки тўқима таъсирланганда тери, шиллиқ қаватлар, мускуллар, бўғимлар ва барча ички аъзоларга кирган нерв охирларида нерв импульси — сигнал ҳосил бўлиб, у сезувчи толалар орқали марказий нерв системаси (орқа ва бош мия)га етказилади. Ундан импульс ҳаракатлантирувчи нервлар орқали мускулларга келади ва уларни жавоб реакциясига чорлайди. Импульснинг мия ҳужайраларини қўзғатиши ва сўнг ҳаракатлантирувчи нерв охиридан мускулларга ўтиши учун кимёвий восита — медиатор зарур. Австрия физиологи ва фармакологи О.Леви нервлар қўзғалганда биологик фаол моддалар ажралиб чиқиб тегишли аъзони фаол ҳолга келтиришини тажриба йўли б-н аниқлади (1921 й.). Электрон микроскопик текширишлардан М. нерв охирларининг нерв хужайра танаси б-н туташган жойда — синапсларда мавжуд бўлган кўп сонли пуфакчаларда ҳосил бўлиши маълум бўлди. Нерв қўзғалганда (қ. Қўзғалиш) синаптик пу-факчаларнинг бир қисми ёрилади ва улардаги омил нерв ёки мускул хужайрасининг мембранаси б-н ўзаро таъсирланиб, ушбу хужайрани қўзғатади. Бу секретор жараённи назорат қилишда С» ионларининг аҳамияти катта. Фақат қўзғалишда эмас, балки марказий ва периферик нерв системасининг барча бўлимлари тормоллаш анда ҳам (қ. Тормозланиш) М. ажралиши аниқланган. М. қаторига ацетилхолин, дофамин, адреналин, норадреналин, серотонин, гистамин, симпатии, қатор нейропептидлар (энцефалинлар ва б.), маълум бир аминокислоталар (глутамин, аспарагин, глицин ва б.) киради. М.ни ўрганиш физиология (гуморалрегуляция), фармакология (марказий ва вегетатив нерв системасининг фаолиятини кучайтирадиган ва сусайтирадиган транквилизаторлар, ганглиоблокаторлар синтез қилиниши), нейрожарроҳликда мухим клиник аҳамиятга эга.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.