Metabolizm

Metabolizm (yunonça «metabole» — «özgariş») — tirik hujayra va organizmda fermentlar ta'sirida keçadigan kimyoviy reaksiyalar yiğindisi. Bu reaksiyalar tufayli organizm hayot faoliyati uçun zarur moddalar va energiyani oladi. ÖzME'ga köra, «metabolizm» atamasi köpinça moddalar va energiya almaşinuvining aynan hujayra içida ötadigan bosqiçlarini ifodalaydi; tor ma'noda u oraliq almaşinuvni, ya'ni hujayraga kirgan moddalarning oxirgi mahsulotlarga aylanişini bildiradi.12

Hujayraga tuşgan oziq moddalar birin-ketin bir qator kimyoviy özgarişlarni boşdan keçiradi. ÖzME'ga köra, ma'lum tartibda ketma-ket boradigan bunday reaksiyalar zanjiri metabolik yöl, jarayonda hosil böladigan oraliq birikmalar esa metabolitlar deb ataladi. Inglizça Vikipediyaga köra, yöldagi har bir bosqiçni alohida ferment tezlaştiradi. Fermentlar biologik katalizator vazifasini bajarib, öz-özidan bormaydigan, energiya talab qiladigan reaksiyalarni energiya ajratuvçi reaksiyalar bilan boğlaydi; ular hujayra muhitidagi özgarişlar yoki boşqa hujayralardan kelgan signallarga javoban metabolizm tezligini boşqariş imkonini ham beradi.

Metabolizm özaro çambarças boğliq ikki tomondan iborat. Anabolizmda oddiy birikmalardan hujayra va töqimalar tarkibiga kiruvçi murakkab moddalar — oqsillar, uglevodlar, lipidlar, nuklein kislotalar — sintezlanadi, hujayra tarkibi yangilanadi. ÖzME'ga köra, anabolik reaksiyalar asosan qaytariliş reaksiyalari bölib, erkin kimyoviy energiya sarflaş hisobiga boradi. Katabolizmda esa murakkab moddalar asosan oksidlaniş yöli bilan oddiyroq molekulalargaça parçalanadi va bunda energiya ajralib çiqadi.

Rusça Vikipediyaga köra, organizmlar metabolizmining öziga xosligi qaysi modda ular uçun oziq, qaysi biri zahar ekanini belgilaydi: masalan, ayrim prokariotlar vodorod sulfidni energiya manbai sifatida işlatadi, hayvonlar uçun esa bu gaz zaharlidir. Asosiy metabolik yöllar bakteriyadan tortib köp hujayrali organizmlargaça juda öxşaş; bu barça tirik mavjudotlar kelib çiqişining umumiyligidan dalolat deb qaraladi.

Inglizça Vikipediyaga köra, metabolizm haqidagi ilk qaraşlar Aristotelning hayvonlar a'zolariga oid asarida uçraydi. Odamda moddalar almaşinuvi böyiça birinçi nazoratli tajribalarni italiyalik vraç Santorio Santorio ötkazib, natijalarini 1614-yilda e'lon qilgan: u ovqatlaniş, uyqu va boşqa holatlardan oldin va keyin öz vaznini ölçagan. 1828-yilda Fridrix Vyoler mineral moddalardan siydikçil sintez qilib, organik birikmalar faqat tirik organizmda hosil böladi degan qaraşni şubha ostiga qöygan. Lui Paster açitqi hujayralaridagi «fermentlar» haqida xulosa çiqargan, 20-asr boşida Eduard Buxner fermentlarni kaşf etib, biokimyoga asos solgan. Keyinçalik Hans Krebs siydikçil sikli va limon kislota siklini oçgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, ikkinçi tip qandli diabet, metabolik sindrom va saraton kabi kasalliklarda normal metabolizm buziladi; saraton hujayralari metabolizmidagi farqlar davolaş usullarini izlaşda foydalaniladi.