Munajjimlik

Munajjimlik (arabça), astrologiya — osmon yoritqiçlarining körinma joylaşuviga qarab ayrim kişilar va butun xalqlarning taqdirini oldindan aytiş bilan şuğullanuvçi ta'limot va kasb. ÖzME'ga köra, bu iş bilan maşğul bölganlar munajjim deb atalgan. Inglizça Vikipediyaga köra, astrologiya 18-asrdan beri soxta fan sifatida qaraladi: 19-asr oxiridan boşlab olimlar uning ilmiy asosga ega emasligini nazariy va tajriba yöli bilan körsatib bergan.1

ÖzME'ga köra, munajjimlik «ilmi nujum» atamasi bilan ham yaqin boğliq. Inglizça Vikipediyaga köra, Yevropa tillaridagi «astrologiya» atamasi yunonça «astron» (yulduz) va «logiya» (ta'limot) sözlaridan kelib çiqqan. Uzoq vaqt bu söz «astronomiya» bilan aralaş işlatilgan va faqat 17-asrga kelib astronomiya ilmiy fan nomi sifatida qaror topgan, astrologiya esa folbinlik bilan boğliq ma'noda qolgan.

Musulmon Şarqida ham şunga öxşaş vaziyat bölgan. ÖzME'ga köra, Abu Rayhon Beruniy astronomiyaga bağişlangan «al-Qonun al-Mas'udiy» asarida «munajjim» sözini köpinça falakşunos, ya'ni Astronomiya olimi ma'nosida qöllagan, sof başoratçilarni esa folbin deb atagan.

Inglizça Vikipediyaga köra, osmon hodisalariga qarab yerdagi voqealarni oldindan aytiş an'analari kamida miloddan avvalgi 2-mingyillikdan ma'lum. Uning ğarbiy şakli Mesopotamiyada paydo bölib, qadimgi Yunoniston va Rimga, keyin islom olamiga va Yevropaga tarqalgan; hindlar, xitoylar va mayyalar ham öz tizimlarini yaratgan. Ellinistik Misrdagi Iskandariyada Bobil va Misr an'analari qöşilib, goroskop astrologiyasi şakllangan.

Şu manbaga köra, Sosoniylar davrida yunon va sanskrit tillaridagi astrologik matnlar pahlaviy tiliga ögirilgan. 8-asrda Abbosiylar xalifaligi taşkil topgaç, Bağdoddagi «Bayt al-hikma» ellinistik matnlarni arab va fors tillariga tarjima qiluvçi markazga aylangan. Muhammad al-Xorazmiyning taxminan 820-yilda tuzilgan «Zij al-Sindhind» asari sayyoralar örnini aniq hisoblaşning matematik asoslarini yaratgan va keyingi astrologik hisob-kitoblarda keng qöllangan. 12-asrda arabça matnlar lotin tiliga tarjima qilinib, Yevropaga yetib borgan.

ÖzME'ga köra, qadimda uruş boşlaş kabi muhim işlar köpinça munajjimlarning başoratiga qarab amalga oşirilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Ma'rifat davrigaça astrologiya ilmiy an'ana hisoblanib, astronomiya, tibbiyot va alkimyo bilan yaqin aloqada rivojlangan; Tixo Brage, Iogann Kepler va Galiley kabi olimlar ham saroy munajjimi vazifasini bajargan.

Biroq munajjimlik qadimdan tanqid qilinib kelgan. Inglizça Vikipediyaga köra, örta asrlarda Forobiy, Ibn al-Haysam va Ibn Sino uni rad etgan: ular munajjimlarning usullari Xudo irodasini oldindan biliş mumkin degan da'voga borib taqalişini va bu islom ulamolari qaraşlariga zid ekanini ta'kidlagan. Ibn Sino bu mavzuda munajjimlik hukmlarini inkor etuvçi alohida risola yozgan. 17-asr oxirida geliosentrizm va Nyuton mexanikasi qaror topgaç, astrologiya ilmiy maqomini butunlay yöqotgan, biroq 1960-yillardan boşlab ommaviy madaniyatda unga qiziqiş qayta jonlangan.