Musallas

Musallas (arabça — «uçlik, uçlama») — musammat turkumiga kiruvçi şe'r şakllaridan biri; uç misrali bandlardan tuzilgan şe'r. Mumtoz Şarq şe'riyatida bandli şe'rlar band misralarining soniga qarab nomlangan: uç misralidan tortib ön misrali bandlargaça bölgan şakllar musammat deb umumlaştirilgan, musallas esa ularning eng qisqasi — uç misrali turidir.1

ÖzME'ga köra, musallas aruz tizimi qöllangan özbek va qöşni xalqlar şe'riyatida juda kam uçraydi. Buning sababi qofiyalaniş tartibi bilan izohlanadi: bandning birinçi va ikkinçi misralari özaro qofiyadoş bölib, uçinçi misra qofiya jihatidan alohida qolganda (a-a-b) fikr tugallanmagandek, uzilib qolgandek tuyuliş xavfi bor. Bundan taşqari, barça uç misrasi bir xil qofiyalanadigan (a-a-a, b-b-b, v-v-v) musallaslar ham uçraydi.

ÖzME musallasni ğarb adabiyotidagi tersinaga öxşatadi. Inglizça Vikipediyaga köra, ğarb şe'riyatida uç misrali band tersina (tertset) deb ataladi. Uning bir neça xili bor: barça misralari bir qofiyada bölgan uçlik (AAA) kam qöllanadi; öralgan uçlikda misralar ABA tartibida qofiyalanadi; terza rima şaklida esa bir bandning örta misrasi keyingi bandning çetki misralari bilan qofiyadoş böladi (ABA, BCB). Dante Aligyerining «Ilohiy komediya»si aynan şu şaklda yozilgan. Ingliz şe'riyatiga tersinani 16-asrda Tomas Uayett olib kirgan.

ÖzME'ga köra, musallasning ilk namunasi 16-asrda yaşagan tojik şoiri Muşfiqiy ijodida uçraydi. Özbek mumtoz şoirlaridan esa faqat Uvaysiy (19-asr) devonida bu şakldagi şe'r bor; u a-a-a, b-b-b, v-v-v tartibida qofiyalangan.

20-asrda musallas özbek şe'riyatida yangi hayot topdi. ÖzME'ga köra, Hamza Hakimzoda Niyoziy, Ğafur Ğulom, Oybek, Vosit Sa'dulla, Omon Matjon va Anvar Obidjon kabi şoirlar ham aruz, ham barmoq vaznida musallasning yangi namunalarini yaratgan. Bu esa şaklning faqat mumtoz aruz bilan çeklanib qolmay, milliy barmoq vazniga ham moslaşa olganini körsatadi.

Musallas ğazal, ruboiy yoki muxammas kabi keng tarqalgan şakllar darajasida ommalaşmagan bölsa-da, Şarq va ğarb şe'riyatidagi uç misrali band an'analarini birlaştiruvçi şakl sifatida qiziqiş uyğotadi. Uning kam uçraşi şoirdan qofiya va fikr tugalligini muvozanatda saqlaşni talab qilişi bilan boğliq.