Mutlaq balandlik

Mutlaq balandlik (altituda, dengiz sathidan balandlik) — yer yuzasidagi biror nuqtaning dengiz yoki okean suvining köp yillik örtaça sathidan boşlab tik yönalişda ölçangan balandligi. U metrlarda ifodalanadi. Geografik xaritalarda körsatiladigan barça balandlik belgilari mutlaq balandlikni bildiradi. Uni biror nuqtaning qöşni joyga nisbatan ölçanadigan nisbiy balandligidan farqlaş lozim.1

ÖzME'ga köra, mutlaq balandlikni ifodalovçi son belgi (otmetka) deb ataladi. Dengiz sathidan yuqorida joylaşgan nuqtalarning belgisi musbat, undan pastdagilarining belgisi esa manfiy işora bilan yoziladi. Rusça Vikipediya ham xuddi şunday qoidani keltiradi va mutlaq balandlikni nuqtadan tölqin hamda suv köpirişi ta'sirida buzilmagan örtaça dengiz sathigaça, quruqlikda esa geoid sirtigaça bölgan tik masofa sifatida ta'riflaydi.

ÖzME misol tariqasida Jomolungma çuqqisini (8848 m), Qozoğistondagi Manğişloq platosida joylaşgan Qoragiyo botiğini (−132 m) va Qizilqumdagi Mingbuloq botiğini (−12 m) keltiradi. Rusça Vikipediyaga köra, quruqlikning eng past joyi — Ölik dengiz sohili bölib, u dengiz sathidan taxminan 417,5 metr pastda turadi.

ÖzME'ga köra, mutlaq balandlik nivelirlaş yöli bilan aniqlanadi. Dengizning örtaça sathi gidrometrik postlarda qözğalmas qilib örnatilgan, bölinmalarga ajratilgan mis taxtaça — futştok yordamida qayd etiladi. Rusça Vikipediyaga köra, yirik toğ çuqqilarining balandligi trigonometrik nivelirlaş bilan taxminan bir metr aniqlikda topilgan, zamonaviy sun'iy yöldoş navigatsiya qabul qilgiçlari esa nuqtaning ellipsoidga nisbatan balandligini santimetr aniqligida ölçaş imkonini beradi.

Rusça Vikipediyaning qayd etişiça, ilmiy jihatdan mutlaq balandlik nuqta bilan hisob boşi örtasidagi tortişiş potensiallari farqining çiziqli ölçovidir. Şu bois geodeziyada bir neça balandlik tizimi qöllanadi: dinamik, ortometrik va normal balandliklar. Normal balandliklar tizimini 1945-yilda M. S. Molodenskiy taklif qilgan va u 1970-yillar boşigaça uzil-kesil işlab çiqilgan. Geodezik balandlik esa nuqtadan Yerning hisoblaş ellipsoidigaça bölgan masofa bölib, dengiz sathidan balandlikdan farq qiladi.

Turli mamlakatlarda balandlik turli boşlanğiç nuqtadan hisoblanadi. ÖzME'ga köra, Özbekiston hududida mutlaq balandlik Boltiq dengizidagi Kronştadt köprigi ustuniga örnatilgan futştok nolidan hisoblanadi. Rusça Vikipediyaga köra, Rossiya va Qozoğistonda ham Boltiq dengizining Kronştadt futştokida qayd etilgan köp yillik örtaça sathi asos qilib olinadi; Rossiyada 1977-yilgi Boltiq normal balandliklar tizimi davlat tizimi hisoblanadi.