Muvaqqat Farğona hukumati

Muvaqqat Farğona hukumati, ÖzME'da Farğona muvaqqat muxtoriyat hukumati deb ham atalgan, — Rossiyadagi fuqarolar uruşi yillarida Farğona vodiysida Madaminbek boşçiligida tuzilgan va sovet hokimiyatiga qarşi kuraşgan hukumat. ÖzME uning faoliyat davrini 1919-yil 22-oktabrdan 1920-yil 6-martgaça deb belgilaydi.1

ÖzME'ga köra, hukumat sovet rejimi va Qizil armiyaga qarşi kuraşayotgan Farğona harbiy muxolifati tomonidan Pomir toğlaridagi Ergaştom (Irkeştom) ovulida çaqirilgan anjumanda taşkil etilgan. Rusça Vikipediyaga köra, bu yiğilişda mahalliy qörboşilar, rus köçmanlaridan tuzilgan Monstrov «Dehqon armiyasi» vakillari, musulmon ruhoniylari va mahalliy savdo-sanoat doiralari namoyandalari qatnaşgan. Sovet rasmiy tarixşunosligi esa hukumat tuziliş taşabbusini ingliz razvedkasiga nisbat bergan.

Hukumat tarkibi ÖzME'da şunday körsatilgan: Madaminbek — boş vazir va oliy boş qömondon, Dehqon armiyasining rahbari polkovnik K. Monstrov — uning örinbosari, general-mayor Muxanov — harbiy vazir, yirik savdogar Hakimjon Azizxonov — moliya vaziri, advokat Nensberg — içki işlar va adliya vaziri. Vazirlar orasida Sulaymon Kuçukov, Plotnikov, Fenin va boşqalar bölgan; jami 24 kişidan 16 tasi musulmon, 8 tasi rus edi. Rusça Vikipediya Monstrovning polkovniklik unvoni haqidagi ma'lumotlar turliça ekanini, uni bu unvonga Madaminbekning özi köturgan bölişi ehtimolini qayd etadi.

ÖzME'ga köra, 1919-yil oktabrida Madaminbek qarorgohiga bir qança davlatlarning rasmiy vakillari kelgan, hukumat esa vodiy aholisi orasida katta obröga ega bölgan. Şu oyda 150 ga yaqin qörboşi dastasi tört yirik laşkarboşi — Madaminbek, Katta Ergaş, Şermuhammadbek va Xolxöja Eşon qömondonligida birlaştirilgan. Har bir dastada sobiq podşo armiyasi ofitserlari va turk zobitlaridan harbiy yöriqçilar tayinlangan. Istiqlol ğoyasiga sodiq yigitlardan tanlab olinganlar qörboşilar tayyorlaydigan maxsus kurslarda öqitilgan. Voqealar şohidi Alixontöra Soğuniyning guvohlik berişiça, bu kurslarda harbiy san'at «Temur tuzuklari» asosida örgatilgan.

Hukumat qoşida xorijdan qurol-yaroğ xarid qiladigan alohida idora va hukumat maqsadlarini xalqqa yetkazuvçi ğoyaviy uyuşma işlagan. Uyuşma varaqalar, murojaatnomalar va bayonotlar çiqarib, ularni qöşin hamda aholi orasida tarqatgan.

Rusça Vikipediyaga köra, hukumat Turkiston sovet respublikasiga qarşi barça kuçlarni birlaştiriş va qörboşilar harakatini muvofiqlaştirişni maqsad qilgan. 1919-yil sentabrida Madaminbek va Monstrov qöşinlari Öş şahrini egallagan, 10—23-sentabr kunlari Andijonni qamal qilgan. Qizil armiya hujumi ularni avval Jalolobodga, söng Irkeştomga çekinişga majbur etgan; hukumat ham aynan şu yerda e'lon qilingan. 17-oktabrda Gulça qal'asi va Irkeştom atrofida mağlubiyatga uçragan.

ÖzME'ga köra, 1920-yil boşida markazdan Farğona vodiysiga Qizil armiyaning yangi qismlari yuborilgaç, Madaminbek kuçlari bir qator janglarda yengilgan, Monstrov va Muxanov esa Qizil armiya tomoniga ötib ketgan. Rusça Vikipediyada Monstrov 1920-yil 17-yanvarda asir olingani (boşqa ma'lumotga köra, taslim bölgani) va keyinroq otib taşlangani aytiladi. 1920-yil 6-martda Madaminbek bilan bolşeviklar örtasida sulh tuzilgaç, hukumat amalda tarqalib ketgan.

Muvaqqat Farğona hukumati Turkistondagi istiqlolçilik harakatining siyosiy markaz tuzişga qaratilgan muhim urinişlaridan biri sifatida tarixda qolgan.