Najibuddin Samarqandiy

Najibuddin Samarqandiy (töliq ismi Najib ad-Din Abu Homid Muhammad ibn Ali ibn Umar as-Samarqandiy) — 13-asrda yaşagan şifokor va tibbiyot olimi. U Samarqandda tuğilgan va 1222-yilda möğullar Hirotga hujum qilgan paytda vafot etgan.

Manbalarga köra, Najibuddin Samarqandiy Samarqandda tuğilgan va umrining köp qismini öşa yerda ötkazgan. Özbekça Vikipediyadagi ma'lumotda u Samarqandda tibbiyot markazlarida dars bergani va öz davrida dastlabki jarrohlik amaliyotlarini ham ötkazgani aytiladi. Boşqa manbalarda bu ma'lumot uçramaydi.

Inglizça Vikipediyada uning hayoti haqida kam tafsilot ma'lum ekani qayd etilgan, olim esa „fors tabibi“ deb atalgan. Özbek va rus Vikipediyalarida u örta osiyolik şifokor sifatida tavsiflanadi.

U 1222-yilda möğullarning Hirotga hujumi vaqtida vafot etgan. Özbekça Vikipediyada Hirotning möğullar tomonidan bosib olinişi paytida vafot etgani aytilgan.

Olim haqidagi ma'lumotni tibbiyot tarixiga oid muhim manba — Ibn Abu Usaybiyaning „Uyun al-anba fi tabakat al-attiba“ („Tabiblar martabalari haqidagi ma'lumotlar tarixi“) asari beradi. Özbekça Vikipediyada keltirilgan rus tilidagi iqtibosga köra, Ibn Abu Usaybiya uni munosib va mohir tabib, deb ta'riflagan, uning bebaho kitoblari va maşhur asarlari borligini yozgan, Najibuddin Hirotga tatarlar kirganda öldirilganini va Faxruddin ar-Roziy zamondoşi bölganini qayd etgan.

Ibn Abu Usaybiya olimning quyidagi asarlarini sanaydi:

• „Kitob agziyat al-marda“ („Bemorlarning ovqatlanişi haqida kitob“);
• „Kitob al-asbob val-alamat“ („Kasalliklarning sabablari va alomatlari haqida kitob“);
• „Kitob al-akrabodin al-kabir“ („Al-Akrabadin haqida katta kitob“);
• „Kitob al-akrabodin as-sagir“ („Al-Aqrabadin haqida kiçik kitob“).

Eng maşhur asari — „Kitob al-asbob val-alamat“ („Sabablar va alomatlar kitobi“). Unda terapiya va patologiyaga oid muhim ma'lumotlar bor. Inglizça manbada u terapiya va patologiya böyiça keng qamrovli qöllanma deb ta'riflanadi. Özbekça Vikipediyaga köra, uning asarlari öşa davrda tibbiyot oliy öquv yurtlarida qöllanma sifatida işlatilgan.

1424-yilda Mirzo Uluğbekning şaxsiy tabibi Burhonaddin Nafis ibn Ivaz ibn Hakim al-Kermoniy „Al-asbob val-alamat“ asariga arab tilida şarh yozgan. U asardan ayrim parçalarni öz kitobiga kiritgan, şu tufayli Najibuddin Samarqandiy ijodi fanga ma'lum bölgan. Özbekça Vikipediyaga köra, asarlar hozirda töliq saqlanmagan, saqlanib qolgan ayrim qismlari Fransiyadagi muzeylarga topşirilgan.

Inglizça maqolada uning risolalari keng öqilgani va ularga köp şarhlar yozilgani aytiladi. Olim tibbiy asarlari va ğoyalarini bayon etgan serunum muallif sifatida tilga olinadi. Uning ovqatlanişga oid asari — „Kitob al-Ağziya val-aşriba“ning tanqidiy naşri va nemisça tarjimasi 2017-yilda Brill naşriyotida çop etilgan.