Nasx (fiqh)

Nasx (arabça — bekor qiliş) — islom huquqşunosligi (Fiqh) va tafsirda ayrim Qur'on oyatlari hukmining keyinroq nozil bölgan oyat bilan bekor qilinişi. ÖzME'ga köra, bunda oyatning matni va qiroati özgarişsiz saqlanadi, faqat undagi hukm amaldan qoldiriladi. Hukmi bekor qilingan oyat «mansux», uni bekor qilgan oyat esa «nosix» deb ataladi. Inglizça Vikipediyaga köra, arab tilida «nasx» sözi bekor qiliş bilan birga köçiriş, nusxa oliş ma'nolarini ham bildiradi.1

ÖzME tuşuntirişiça, islom an'anasiga köra Qur'on bir yöla emas, balki 23 yil mobaynida, vaziyat va ehtiyojga qarab bölib-bölib nozil qilingan. Şu jarayonda şariatning ayrim hukmlari yangi oyat va hadislar bilan yangilanib borgan. Natijada ba'zi oyatlarning mazmuni bir-biriga zid körinadi. Bunday hollarda qaysi oyat keyin nozil bölgan bölsa, u nosix, oldin nozil bölgani esa mansux hisoblanadi.

Inglizça Vikipediyaga köra, Qur'onda nasx tamoyiliga asos qilib olinadigan ikki oyat bor — Baqara surasining 106-oyati va Nahl surasining 101-oyati. Ular avvalgi vahiy boşqasi bilan almaştirilişi mumkinligini bildiradi. Bu tamoyil sunniylikdagi tört mazhabning barçasida qabul qilingan va kamida IX asrga kelib şariatda mustahkam örin olgan.

Inglizça Vikipediya nasxga asoslangan hukmlarga ikki maşhur misol keltiradi. Birinçisi — mast qiluvçi içimliklarning bosqiçma-bosqiç taqiqlanişi: dastlab ular man etilmagan, faqat zarari foydasidan köproq ekani aytilgan, keyinroq esa butunlay harom qilingan. Ikkinçisi — qiblaning özgarişi: musulmonlar avval namozda Quddus tomonga yuzlanişgan, keyin esa Makkadagi Ka'baga qarab namoz öqiş buyurilgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, ulamolarning köpçiligi nasxning ikki asosiy turini farqlaydi: oyat matni saqlangan holda faqat hukmning almaşişi va hukm bilan birga matnning ham Muşafdan çiqarilişi. Klassik va eng keng tan olingan şakl — birinçisi bölib, unda umumiy qoidaga istisno kiritiladi, lekin oyat matni saqlanib qoladi.

Qaysi oyatlar mansux ekani vahiyda deyarli körsatilmagan, şuning uçun bu masalada ulamolar orasida ixtilof katta: inglizça Vikipediyaga köra, ular bekor qilingan deb hisoblagan oyatlar soni öntaga yetmasligidan 500 dan oşişigaça turliça baholanadi. Yana bir bahsli masala — Qur'on hukmi sunnat bilan va aksinça, sunnat hukmi Qur'on bilan bekor qilinişi mumkinmi, degan savol; bu borada şofi'iy va hanafiy mazhablari qaraşlari farq qiladi. Ozçilik ulamolar esa oyatni bekor deb hisoblaş örniga, zid körinadigan oyatlarni torroq ma'noda talqin qilişni ma'qul köradi. XIX asrdan boşlab modernist va islomçi olimlarning bir qismi Qur'on oyatlarining barçasi kuçda ekanini ta'kidlab, nasx tuşunçasiga qarşi çiqqan.