Nerv

Nerv (yunonça «neuron» — «tola, ip»), asab — bir neça tutamga yiğilgan nerv tolalaridan tarkib topgan va taşqi tomondan biriktiruvçi töqima bilan qoplangan anatomik tuzilma. Nervlar boş miya, orqa miya hamda nerv tugunlarini tananing boşqa a'zo va töqimalari bilan tutaştirib, ular örtasida signal ötkazadi. Rusça Vikipediyaga köra, organizmdagi barça nervlar jamlanib periferik nerv tizimini hosil qiladi, yirik nervlar esa nerv stvollari deb yuritiladi.12

Har bir nerv tolasi aslida nerv hujayrasi (neyron)ning uzun östimasi — akson hisoblanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, ayrim akson endonevriy deb ataluvçi yupqa biriktiruvçi töqima bilan örab olinadi, aksonlar guruhi (fasçikula) perinevriy bilan, butun nerv esa taşqi qobiq — epinevriy bilan qoplanadi. Köp tolalar Şvann hujayralari hosil qiladigan miyelin qobiqqa ega: bu qobiq impulsning tezroq ötişini ta'minlaydi va nervga oq rang beradi, miyelinsiz tolalar esa kulrang körinadi. Rusça Vikipediya bitta nervdagi tolalar soni odatda bir neça mingdan ön minglargaça yetişini, odamning köriş nervida esa bir milliondan ortiq tola borligini qayd etadi. Qon va limfa tomirlari ham nerv qobiqlari içidan ötadi.

Bir-biriga yaqin joylaşgan nervlar qöşilib nerv çigallarini hosil qilişi mumkin. Miyadan uzoqlaşgan sari nervlar tarmoqlanib boradi va oxiri alohida tolalarga ajralib, nerv uçlari bilan tugaydi.

Impulsning yönalişiga qarab tolalar ikki asosiy guruhga bölinadi. ÖzME'ga köra, sezuvçi (markazga intiluvçi) tolalar sezgi a'zolaridan miyaga xabar olib boradi, harakatlantiruvçi (markazdan qoçuvçi) tolalar esa miyadan skelet muskullariga buyruq yetkazadi; içki a'zolarni vegetativ — simpatik va parasimpatik — tolalar boşqaradi. Inglizça Vikipediya bunga uçinçi guruh sifatida aralaş nervlarni qöşadi: ularda ikkala yönalişdagi tolalar bitta tutamda boradi, orqa miya nervlarining hammasi aynan şunday tuzilgan.

Ulanadigan joyiga köra nervlar boş miyadan çiquvçi (boş miya nervlari) va orqa miyadan çiquvçi (orqa miya nervlari) turlarga ajratiladi.

Nerv zararlanganda tegişli soha sezgirligini yöqotadi yoki unda oğriq paydo böladi, şikastlangan tolalar boradigan muskullar esa falajlanadi. ÖzME qayd etişiça, nervlar orqali töqimalardagi modda almaşinuvini boşqaruvçi trofik impulslar ham ötadi; şu bois nerv kasallanganda terida yaralar paydo bölişi, böğimlar şakli buzilişi mumkin. Sezuvçi tolalar teri va şilliq pardalar yuzasiga qayerda çiqişini aniq biliş igna sançib davolaşda muhim hisoblanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, nerv yalliğlanganda yoki jarohatlanganda uning içidagi suyuqlik ortadi va buni magnit-rezonans neyrografiya yordamida köriş mumkin.