Noma
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Noma (forsça — «xat, maktub») — fors va özbek mumtoz adabiyotida keng tarqalgan janr: real yoki tasavvurdagi şaxsga yöllangan maktub şaklida, asosan nazmda yozilgan badiiy asar. Söz kundalik tilda xat, farmon yoki umuman yozilgan narsa ma'nosini ham anglatadi. Bundan taşqari, «-noma» qöşimçasi bilan nomlangan köplab sayohat, memuar va epik asarlar adabiyotşunoslikda keng ma'noda noma deb yuritiladi.
Kelib çiqişi
13ÖzME'ga köra, fors adabiyotida bu janrga Faxriddin Gurgoniy (11-asr), Avhadiy (1274–1338) va Xoja Imod Kirmoniy (14-asr) asos solgan va uni rivojlantirgan. Janrning özbek mumtoz adabiyotida paydo bölişi Xorazmiy nomi bilan boğliq. Uning 1353–1354-yillarda yaratilgan «Muhabbatnoma» asari oşiq tomonidan ma'şuqaga yuborilgan önta işqiy maktubdan iborat bölib, ular ğazal şaklida bitilgan.
Özbek adabiyotidagi namunalari
13Xorazmiyning asari keyingi şoirlarga namuna bölgan. ÖzME'ga köra, Xöjandiyning «Latofatnoma», Sayid Ahmadning «Taaşşuqnoma» va Yusuf Amiriyning «Dahnoma» asarlari ham şu an'ana asosida yaratilgan. Bu asarlarni bir neça umumiy jihat birlaştiradi: barçasi bir vaznda, [[Masnaviy|masnaviy]] şaklida yozilgan va har biri önta nomadan tarkib topgan. Dastlabki uç asarda maktublar oşiq nomidan yozilgan bölsa, «Dahnoma»da xatlar ham oşiq, ham ma'şuqa tilidan yöllanadi. Bu esa asarga özaro yozişma tusini beradi.
ÖzME'ning qayd etişiça, Alişer Navoiy va Zokirjon Furqatning döstlari va ustozlariga yöllagan şe'riy maktublarini ham keng ma'noda noma janriga kiritiş mumkin.
Keng ma'nodagi nomalar
13Adabiyotşunoslikda «noma» atamasi faqat maktub-asarlarga emas, tarixiy şaxs yoki qahramonning keçmişlari, safar taassurotlari, içki keçinmalari nazm yoki nasrda hikoya qilingan turli asarlarga nisbatan ham qöllanadi. Bunday asarlar badiiy, ilmiy yoki memuar xarakterida bölişi mumkin. ÖzME bunga Boburning «Boburnoma», Muqimiyning «Sayohatnoma» va Şayxzodaning «Toşkentnoma» asarlarini misol keltiradi.
Söz yana bir ma'noda mazmuni murakkab, katta hajmli epik asar — dostonni ham bildiradi. Firdavsiyning «Şohnoma», Nizomiyning «Iskandarnoma» va Muhammad Solihning «Şayboniynoma» asarlari şu turga kiradi. Şunday qilib, noma atamasi mumtoz adabiyotda torroq janr nomidan tortib, umumiy asar nomlarining tarkibiy qismigaça kengayib borgan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Noma // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2588 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APANoma. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2588
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2588
Manbalar
1 ta manba- 1ÖzME, 6-jild, 279-b.manbaa.uz · ÖzME, 6-jild, 279-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.