Nürnberg

Nyurnberg (nemisça: Nürnberg) — Germaniyaning Bavariya yerida, Pegnits daryosi böyida joylaşgan şahar. U Bavariyada aholi soni böyiça Myunxendan keyingi ikkinçi yirik şahar hisoblanadi.

Şahar nomi manbalarda 1050-yildan tilga olinadi. Rus Vikipediyasiga köra, bu 16-iyuldagi imperator Genrix III ning dehqon qiz Sigenani ozod qilişi bilan boğliq hujjatda uçraydi; qazişmalar esa aholi punkti 1000-yildan ança oldin ham mavjud bölganini körsatadi. Şahar qal'a atrofida rivojlandi. 1219-yilda imperator Fridrix II unga imperiya şahri huquqini berdi (özbekça Vikipediyada «erkin şahar» deyilgan). 1356-yilda imperator Karl IV Nyurnbergda «Oltin bulla»ni e'lon qildi; unga köra, yangi saylangan qirol birinçi yiğilişini şu yerda ötkazişi kerak edi. 1424-yilda imperator Sigizmund imperiya regaliyalari doimiy ravişda Nyurnbergda saqlanişini belgiladi. Ular 1796-yilgaça şu yerda turdi, söng Fransiya qöşinlari xavfi tufayli olib ketildi (rus manbasida — Venaga, ingliz manbasida — Regensburg orqali Venaga). Regaliyalar keltirilgan yil manbalarda farq qiladi: rus manbasida 1424, ingliz manbasida 1423.

1470-yildan 16-asr örtalarigaça şahar iqtisodiy va madaniy gullab-yaşnadi; bu davrda Albrext Dyurer şu yerda ijod qilgan. 1525-yilda şahar Reformatsiyani qabul qilib, lyuteran şaharga aylandi. Öttiz yillik uruş (1618–1648) şaharga katta iqtisodiy zarar yetkazdi, aholi deyarli ikki barobar kamaydi. 1806-yilda Nyurnberg Bavariyaga berildi. 1835-yilda Nyurnberg va Fyurt örtasida Germaniyaning birinçi temir yöli qurildi, şundan keyin şahar sanoat markaziga aylana bordi. 1834–1846-yillarda Lyudvig kanali qurildi. Nasistlar davrida şahar nasizmning mafkuraviy markazlaridan biri böldi. 1945–1946-yillarda Xalqaro harbiy tribunal Ikkinçi jahon uruşining boş aybdorlari işi böyiça sud jarayonini şu yerda ötkazdi.

Şahar Bavariyaning şimoliy qismida, Pegnits daryosining ikkala qirğoğida joylaşgan va Örta Frankoniya tumani tarkibiga kiradi. Daryo şahar orqali şarqdan ğarbga 14 km oqib ötadi. Maydoni 186,38 km² (rus manbasida — 186,6 km²). Ğarbda şahar Fyurt bilan tutaşib ketgan; ularni birinçi temir yöl izidan ötgan metro liniyasi boğlaydi. Fyurt, Şvabax va Erlangen bilan birga agglomeratsiya hosil qiladi. Şimolda tekis va unumdor «Sarimsoq yer» (Knoblauchsland) joylaşgan, aeroport ham şu yerda.

Özbekça Vikipediyada aholisi 486,4 ming (1999) va 505 664 kişi (2010) deb berilgan. Rus manbasida 2019-yil yanvarida 535 939 kişi, ingliz manbasida 2024-yilda 546 397 kişi körsatilgan. Rus manbasiga köra, aholi soni 1880-yilda 100 ming, 1910-yilda 333 mingga yetgan. Nyurnberg mintaqasida deyarli 2 million kişi yaşaydi.

Nyurnberg Germaniyaning yirik sanoat markazlaridan biri va transport yöllarining muhim tuguni. Elektrotexnika, stanoksozlik, aniq mexanika, kimyo, töqimaçilik, kön-teri, oziq-ovqat, yoğoçsozlik va poligrafiya sanoati rivojlangan. Şaharda aeroport, Mayn–Dunay kanalida port va metropoliten bor. Ingliz manbasiga köra, Nürnberg Messe Germaniyaning eng yirik körgazma taşkilotçilaridan biridir.

Şaharda universitet, ilmiy tadqiqot markazlari, opera va drama teatrlari hamda muzeylar, jumladan, öyinçoqlar muzeyi bor. Me'moriy yodgorliklar, jumladan, Nyurnberg qal'asi, eski şahar va şahar devorlari saqlanib qolgan. Şaharning asosiy belgisi — Rojdestvo bozori (Christkindlesmarkt); bu davrda şaharga 2 million turist keladi. Nyurnberg öyinçoqlari, zanjabilli pryaniklar (lebkuxen) va bratvurst kolbasalari maşhur. May oxirida «Moviy tun» yoruğlik bayrami ötkaziladi.