Nyurnberg sud jarayoni

Nyurnberg sud jarayoni — Ikkinçi jahon uruşidan keyin natsist Germaniyasining eng yuqori lavozimdagi siyosiy, harbiy va iqtisodiy rahbarlari ustidan ötkazilgan xalqaro sud. U 1945-yil 20-noyabrdan 1946-yil 1-oktyabrgaça Germaniyaning Nyurnberg şahrida bölib ötgan. Sudni ittifoqçi davlatlar — SSSR, Buyuk Britaniya, Amerika Qöşma Ştatlari va Fransiya tuzgan Xalqaro harbiy tribunal olib borgan. Inglizça Vikipediyaga köra, bu jarayon şaxslarni xalqaro huquqni buzganlik uçun javobgarlikka tortiş tamoyilini ilk bor amalda qöllagani sababli xalqaro jinoiy huquqning haqiqiy boşlanişi hisoblanadi.1

Inglizça Vikipediyaga köra, 1939–1945-yillarda Germaniya Yevropadagi köplab mamlakatlarga bostirib kirgan, bosib olingan hududlarda tinç aholiga nisbatan ommaviy vahşiylik qilingan. 1943-yil noyabrda SSSR, Buyuk Britaniya va AQŞ Moskva deklaratsiyasida natsist rahbarlarni javobgarlikka tortiş niyatini e'lon qildi. Ittifoqçilar örtasida jazolaş şakli haqida uzoq bahslar bölgan: Buyuk Britaniya dastlab sudsiz qatl etişni, AQŞ esa qonuniy deb tan olinadigan sudni yoqlagan.

1945-yil yozida Londonda bölib ötgan konferensiyada tört davlat Xalqaro harbiy tribunal nizomini qabul qildi. Unda uç turdagi jinoyat belgilandi: tinçlikka qarşi jinoyat (bosqinçilik uruşini rejalaş va olib boriş), harbiy jinoyatlar va insoniyatga qarşi jinoyatlar. Nizomga köra, sudlanuvçilar davlat rahbari sifatidagi daxlsizlikka yoki yuqoridan berilgan buyruqni bajarganiga tayanib javobgarlikdan qutula olmas edi. Nyurnberg natsistlar partiyasining yiğinlari ötkazilgan şahar sifatida ramziy ahamiyatga ega bölgani uçun tanlangan.

Gitler, Himmler va Gebbels kabi asosiy natsist rahbarlar uruş oxirida özini özi öldirgan edi. Sud kursisiga Hermann Göring, Yoaxim fon Ribbentrop, Vilgelm Keytel, Alfred Yodl, Ernst Kaltenbrunner, Rudolf Gess, Albert Şpeer va boşqalar ötirdi. Inglizça Vikipediyaga köra, ayblov 24 kişiga qöyilgan, ulardan Martin Borman sirtdan sudlangan, biri sudgaça özini öldirgan, yana biri esa kasalligi sababli sudga tortilmagan; natijada 22 kişi sud qilingan.

ÖzME'ga köra, sud natsistlar partiyasining rahbar tarkibi, SS qöriqlaş otryadlari, SD xavfsizlik xizmati va davlat maxfiy politsiyasi — gestaponi jinoiy taşkilot deb topdi. Tribunal 12 kişini ölim jazosiga, 7 kişini uzoq muddatli yoki umrbod qamoqqa hukm qildi. Inglizça Vikipediyaga köra, uç sudlanuvçi oqlangan. Ölimga hukm qilinganlardan önta kişi 1946-yil 16-oktyabrda osib qatl etilgan, Göring esa qatldan bir kun oldin özini öldirgan. ÖzME tarixda birinçi marta bosqinçilik uruşi insoniyatga qarşi eng oğir jinoyat sifatida e'tirof etilganini ta'kidlaydi; tribunal hukmida ham bosqinçilik uruşi «oliy xalqaro jinoyat» deb ataldi.

Inglizça Vikipediyaga köra, sud jarayoni davomida Xolokost va boşqa ommaviy jinoyatlarga oid minglab hujjat va guvohliklar töplangan. Jarayon tamoyillari keyinçalik Tokio sudida qöllanilgan, 1946-yil dekabrda BMT Boş Assambleyasi tomonidan tasdiqlangan va 1950-yilda «Nyurnberg tamoyillari» sifatida rasmiylaştirilgan. Bu tajriba 1990-yillarda sobiq Yugoslaviya va Ruanda böyiça xalqaro tribunallarning, 2002-yilda esa doimiy Xalqaro jinoyat sudining taşkil etilişiga zamin yaratgan.

Şu bilan birga, Inglizça Vikipediyada qayd etilişiça, jarayon öz davrida bosqinçilik uçun javobgarlikni orqaga qaytarib qöllagani bilan tanqid qilingan. Sovet ayblovçilari Katin qirğinini nemislar zimmasiga yuklaşga uringan, biroq bu jinoyatni aslida NKVD sodir etgan bölib, u hukmda tilga olinmagan.