Obligatsiya
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Obligatsiya (lotinça obligatio — «majburiyat») — uni çiqargan tomonning qarz olganini tasdiqlaydigan qimmatli qoğoz. Uning egasi belgilangan muddatda obligatsiyaning nominal qiymatini, köp hollarda esa qöşimça ravişda foiz daromadini oliş huquqiga ega. Rusça Vikipediyaga köra, obligatsiya emissiyaviy qarz qoğozi bölib, ingliz tilida bond yoki note deb ataladi; daromad bir martalik yoki davriy tölovlar, ya'ni kuponlar şaklida tölanadi. ÖzME'ga köra, obligatsiyalar fond birjalarida sotiladi.1
Vazifasi
13ÖzME'ga köra, obligatsiyalar aholi, korxona va taşkilotlar qölidagi böş pul mablağlarini töplab, ularni muayyan maqsadga yönaltiriş uçun çiqariladi. Rusça Vikipediyaga köra, obligatsiya qarz olişning bir şakli sifatida çiqaruvçi uçun qöşimça mablağ manbai hisoblanadi; iqtisodiy mohiyatiga köra u kreditga yaqin, ammo garov talab qilmaydi va qarz talab qiliş huquqini boşqa kişiga ötkazişni osonlaştiradi. Bunday qarzlar odatda bir yildan öttiz yilgaça muddatga olinadi.
Turlari
13ÖzME obligatsiyalarni asosan davlat, mahalliy hokimiyat va korporatsiya obligatsiyalariga ajratadi. Rusça Vikipediyaga köra, davlat obligatsiyalari byudjet taqçilligini qoplaş uçun hukumat nomidan çiqariladi, munitsipal obligatsiyalar şahar va mahalliy hokimiyat loyihalarini moliyalaştiradi, korporativ obligatsiyalar esa kompaniyalar faoliyatiga mablağ jalb etadi.
Daromad turiga köra ham farqlanadi. Kuponsiz (diskont) obligatsiyalar nominal qiymatidan arzonroq sotiladi va egasining daromadi şu farqdan iborat böladi. Qat'iy foizli obligatsiyalarda kupon miqdori oldindan belgilangan, özgaruvçan foizlilarida esa u banklararo bozor stavkalari kabi körsatkiçlarga boğlanadi. ÖzME'ga köra, ayrim obligatsiyalar kafolatlangan, boşqalari esa faqat çiqaruvçining obrösi va va'dasiga tayanadi. Konvertatsiya qilinadigan obligatsiya egasi uni boşqa qimmatli qoğozga almaştiriş huquqiga ega.
Bozordagi örni
13Rusça Vikipediyaga köra, obligatsiyalar muomala muddati va daromadi oldindan ma'lum bölgani uçun investorlarni öziga jalb etadi va uzoq muddatli istiqbolda aksiyalarga qaraganda kamroq tavakkalçilikka ega. Çiqaruvçi bankrot bölgan taqdirda ham obligatsiyalar böyiça tölovlar aksiyadorlarga tölovlardan oldin amalga oşiriladi. ÖzME'ga köra, obligatsiyaning bozor narxi uning nominal qiymatidan yuqori yoki past bölişi mumkin.
Tarixi
13ÖzME'ga köra, zayom obligatsiyalari ilk bor 17-asr boşlarida Angliyada çiqarilgan va keyinçalik köp mamlakatlarda muomalaga kiritilgan. Ularni asosan davlat va aksiyadorlik jamiyatlari çiqargan. Özbekistonda 1996-yildan Moliya vazirligi yuridik şaxslar uçun davlat qisqa muddatli obligatsiyalarini çiqara boşlagan; ulardan tuşgan mablağlar davlat byudjeti taqçilligini qoplaşga sarflangan. Mamlakatda qimmatli qoğozlar savdosi Toşkent respublika fond birjasi orqali ham olib boriladi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Obligatsiya // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2603 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAObligatsiya. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2603
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2603
Manbalar
2 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Облигацияru.wikipedia.org
- 2ÖzME, 6-jild, 7-b.manbaa.uz · ÖzME, 6-jild, 7-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.