Oksalatlar
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Oksalatlar (yunonça «oxalis» — şovul) — şovul kislotaning (HOOC–COOH) tuzlari va murakkab efirlari. Ular tarkibida C2O4 ioni (oksalat-ion) bölgan birikmalardir. Nomi şovul ösimligidan olingan, çunki şovul kislota ilk bor şu ösimlikdan ajratib olingan. Kimyoda oksalatlar tabiatda keng tarqalgan va amaliyotda köp qöllanadigan birikmalar sifatida örganiladi.1
Turlari va xossalari
13ÖzME'ga köra, şovul kislota ikki negizli bölgani uçun nordon oksalatlar (masalan, kaliy gidrooksalat KHC2O4) va örta oksalatlar (masalan, natriy oksalat Na2C2O4) hosil qiladi. Inglizça Vikipediyaga köra, natriy, kaliy va kalsiy oksalatlari eng maşhur tuzlar, dimetiloksalat esa murakkab efirga misol böla oladi; neytral muhitdagi suvli eritmada şovul kislota deyarli töliq oksalat-ionga aylanadi.
Oksalatlar — kristall moddalar. ÖzME'ga köra, ularning aksariyati suvda yomon eriydi; işqoriy metallarning örta tuzlari bundan mustasno. Kalsiy oksalatning suvda deyarli erimasligi analitik kimyoda kalsiyni aniqlaşda qöl keladi. Oksalat-ion temir kabi metallar bilan suvda eriydigan kompleks birikmalar hosil qiladi.
Tabiatda uçraşi
13Ösimliklar şovul kislotani qandlarning töliq oksidlanmasligi natijasida hosil qiladi. Kalsiy oksalat deyarli barça ösimliklarning hujayra va töqimalarida uçraydi. Inglizça Vikipediyaga köra, ayrim ösimliklarda u ignasimon kristallar — rafidlar şaklida töplanib, ösimlikni hayvonlardan himoya qiladi. Ismaloq, rovoç, şovul, lavlagi bargi, semizöt va çoy bargi oksalatlarga ayniqsa boy.
Odam va hayvonlar organizmida ham kalsiy oksalat oz miqdorda hosil böladi va siydik bilan çiqariladi. Inglizça Vikipediyaga köra, oksalatga boy oziq-ovqatni haddan ortiq iste'mol qiliş buyrakda kalsiy oksalatli toşlar paydo bölişi xavfini oşiradi; qon va siydikda oksalat miqdorining ortişi giperoksalemiya va giperoksaluriya deyiladi. Kamdan kam uçraydigan irsiy kasallik — birlamçi giperoksaluriyada ham oksalat toşlari köp hosil böladi. Juda katta miqdorda iste'mol qilinganda oksalatlar buyrakni jiddiy zararlaşi mumkin.
Qöllanilişi
13ÖzME'ga köra, oksalatlar analitik kimyoda (xususan, ammoniy oksalat), fotografiyada va böyoqçilikda işlatiladi. Inglizça Vikipediyaga köra, ular temir bilan eruvçan birikma hosil qilgani uçun zang ketkaziş vositalarida qöllanadi, natriy oksalat qon ivişini töxtatuvçi modda sifatida laboratoriyada işlatiladi, platina saqlovçi saratonga qarşi oksaliplatin dorisi tarkibida ham oksalat qoldiği bor.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Oksalatlar // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2731 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAOksalatlar. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2731
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2731
Manbalar
2 ta manba- 1Inglizça Vikipediya: Oxalateen.wikipedia.org
- 2ÖzME, 6-jild, 96-b.manbaa.uz · ÖzME, 6-jild, 96-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.