Oqmas köl

Oqmas köl — öziga bir yoki bir neça daryo va soy quyilsa-da, undan birorta ham suv oqimi çiqmaydigan köl. Bunday köl suvi taşqariga oqib ketmaydi, balki asosan yuzadan buğlanib, qisman yer ostiga sizib sarflanadi. Rusça Vikipediyaga köra, ilmiy adabiyotda uni «endoreik köl» deb ham ataşadi; aksinça, öziga quyilgan suvni daryo orqali çiqarib yuboradigan köl oqar (oqimli) köl deyiladi.12

Oqmas köl suvni ikki yöl bilan oladi: unga quyiladigan daryo-soylar va bevosita köl yuzasiga yoğadigan yoğin. Inglizça Vikipediyaga köra, köl suvni faqat buğlaniş (ösimliklar orqali buğlanişni ham qöşganda) yoki tuproq va jinslar orqali yer ostiga sizib ketiş yöli bilan yöqotadi. Buğlangan suv içidagi erigan tuzlarni köl tubida qoldirib ketadi, şu sababli yillar davomida suvning şörligi asta-sekin ortib boradi. ÖzME ham qurğoqçil hududlardagi bunday köllarning suvi odatda şör yoki şörtob bölişini ta'kidlaydi. Yer osti orqali oqimi bölgan köllar inglizça adabiyotda alohida — kriptoreik köl deb ajratiladi.

Rusça Vikipediyaga köra, oqmas köllar köproq çöl, çala çöl va dalali hududlarning içki oqim havzalarida, şuningdek köp yillik muzloq tarqalgan joylarda uçraydi. Suv kirimi va çiqimining nisbatiga qarab bunday köl doimiy bölişi, vaqti-vaqti bilan qurib qolişi yoki faqat namgarçilik mavsumida paydo bölib, keyin butunlay ğoyib bölişi mumkin.

ÖzME misol tariqasida Qirğizistondagi Issiqkölni keltiradi: unga Tup, Jirğalan va boşqa köplab daryo va soylar quyiladi, ammo undan heç qanday oqim çiqmaydi. Qozoğistondagi Balxaş köliga ham Ili, Qoratol, Oqsuv, Lepsi kabi daryolar quyiladi. ÖzME Kaspiy va Orol dengizlarini ham aslida oqmas köl deb hisoblaydi. Rusça Vikipediyaga köra, Kaspiy dengizi Yer yuzidagi eng katta oqmas köl hisoblanadi. Boşqa qit'alardagi yirik oqmas köllar qatoriga Afrikadagi Çad va Turkana (Rudolf), Amerikadagi Buyuk Şör köl, Avstraliyadagi Eyr köli kiradi.

Oqmas köllar yopiq tizim bölgani uçun taşqi özgarişlarga juda sezgir. Inglizça Vikipediyaga köra, Örta Osiyoda dehqonçilik asosan suğorişga tayanadi va yer usti suvlarining katta qismi dalalarga olinadi; bu köllarning kiçrayişiga olib kelgan. Bir paytlar dunyodagi eng yirik oqmas köllardan biri bölgan Orol dengizi notöğri suğoriş amaliyoti tufayli keskin sayozlaşib, örnida Orolqum çöli paydo bölgan. Köl tubidagi çökindilar ötmiş iqlim haqida ma'lumot saqlagani uçun olimlar ularni iqlim özgarişlarining tabiiy arxivi sifatida örganadi. Rusça Vikipediyaga köra, ayrim oqmas köllardan sanoat miqyosida oş tuzi, soda va mirabilit qazib olinadi.