Öqtoyxon

+ Öqtoyxon (Öqtoy qoon, Ögedey, Ugedey; taxminan 1186–1241) — Çingizxonning uçinçi öğli va uning taxt vorisi, 1229-yildan umrining oxirigaça Möğullar imperiyasining uluğ qooni. Uning hukmronligi yillarida Şimoliy Xitoy uzi…

+ ## Kelib çiqişi va taxtga çiqişi

+ ÖzME'ga köra, Öqtoy Çingizxonning boş xotini — qönğirot uruğidan bölgan Day nöyonning qizi Börtadan tuğilgan uçinçi öğil edi. U yoşligidan otasining harbiy yurişlarida qatnaşgan; 1219–1220-yillarda Movarounnahr zabt etil…

+ Çingizxon vafotidan keyin ikki yil davomida imperiyani regent sifatida kenja öğil Tuli boşqargan. ÖzME'ga köra, 1229-yilda Jöjining öğillari, Çiğatoy va Tulining avlodlari hamda nufuzli nöyonlar yiğilgan katta qurultoyda…

+ ## Harbiy yurişlar

+ Öqtoy otasi boşlagan istilolarni davom ettirgan. Rusça Vikipediyaga köra, u Tuli bilan birga Jurçjenlarning Szin davlatiga qarşi şaxsan qöşin tortgan; 1234-yilga kelib bu davlat butunlay tugatilib, Şimoliy Xitoy möğullar…

+ ÖzME'ga köra, 1235-yilda Öqtoy Jöjining tönğiç öğli Botuxon boşçiligida çingiziy şahzodalarni Daşti Qipçoq, Volga Bulğoriyasi, Rus knyazliklari, alanlar, vengerlar, çerkaslar va boşqirdlar yerlarini istilo qiliş uçun ğar…

+ ## Boşqaruvi

+ Rusça Vikipediyaga köra, 1235-yilgi qurultoyda keyingi istilolar rejasi belgilangan va Çingizxon davridagi farmonlar qonuniy kuçga kiritilgan. Öqtoy davrida çopar-poçta (yom) tizimi taşkil etilgan, aholi röyxatga olingan…

+ Davlat işlariga mahalliy amaldorlar keng jalb qilingan: Movarounnahr boşqaruvi Mahmud Yalavoçga topşirilgan, Xitoy işlari böyiça Yelyuy Çutsay boş maslahatçi bölgan. Rusça Vikipediyaga köra, Öqtoyning özi an'anaviy e'tiq…

+ ## Vafoti

+ Manbalar Öqtoyning ğoyat köp şarob içganini qayd etadi va ölimini ham şunga boğlaydi. ÖzME uning vafotini 1241-yil 11-iyul deb körsatadi, rusça va inglizça Vikipediyada esa 1241-yil 11-dekabr sanasi keltirilgan. Qoon öli…